Run khi phỏng vấn là phản ứng bình thường của cơ thể trước một tình huống quan trọng, và cách giảm run hiệu quả nhất không phải là tự nhủ "phải tự tin lên", mà là chuẩn bị để bớt những điều chưa biết. Ba cách chuẩn bị có tác dụng rõ: biết chắc mình sẽ nói gì ở những câu chắc chắn gặp, tập đúng những chỗ dễ vấp, và có sẵn kế hoạch cho năm phút đầu và cho lúc bị bí.
Bài này không hô hào, cũng không hứa "hết run". Người phỏng vấn có kinh nghiệm biết ứng viên nào cũng hồi hộp, và họ không trừ điểm vì giọng hơi run. Điều họ để ý là bạn có trả lời được ý chính không. Ba cách dưới đây nhắm đúng vào điều đó.
Run đến từ đâu, và vì sao chuẩn bị giúp được
Trước một buổi phỏng vấn, cơ thể phản ứng như trước mọi tình huống bị đánh giá: tim đập nhanh, tay lạnh, miệng khô, đầu óc lúc thì trống trơn, lúc thì chạy loạn. Phản ứng này không xấu; một mức hồi hộp vừa phải còn giúp bạn tỉnh táo. Vấn đề chỉ xảy ra khi nó lớn tới mức bạn quên điều muốn nói hoặc nói lan man không dừng được.
Người phỏng vấn cũng biết điều này. Với nhiều người tuyển dụng, vài phút đầu chủ yếu để ứng viên ổn định: họ hỏi đường đi có dễ không, mời nước, giới thiệu sơ về buổi gặp. Đây không phải lúc chấm điểm gắt gao. Biết vậy, bạn có thể dùng chính khoảng thời gian đó để thở chậm lại và làm quen với căn phòng, thay vì coi từng giây là một bài thi.
Phần lớn nỗi lo trước phỏng vấn là lo về những điều chưa biết: không biết họ sẽ hỏi gì, không biết mình trả lời thế nào, không biết nếu bí thì làm sao. Mỗi điều chưa biết được biến thành điều đã biết thì nỗi lo giảm đi một phần. Đó là lý do chuẩn bị cụ thể có tác dụng hơn lời tự nhủ chung chung.
Một lưu ý: nếu hồi hộp lên tới mức mất ngủ nhiều đêm, tim đập dồn dập kéo dài, khó thở, hoặc lặp lại ở mọi tình huống giao tiếp chứ không chỉ phỏng vấn, đó có thể không còn là hồi hộp thông thường. Khi đó nên tìm gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý để được đánh giá; bài này chỉ dành cho mức run thường gặp.
Cách 1: biết chắc mình sẽ nói gì ở năm câu hỏi chắc chắn gặp
Chọn năm câu. Với gần như mọi vị trí, có năm câu hỏi xuất hiện rất thường xuyên: giới thiệu bản thân, vì sao ứng tuyển vị trí này, kể một kinh nghiệm liên quan, điểm mạnh hay điểm cần cải thiện, và bạn có câu hỏi gì không. Cách trả lời từng câu có bài riêng ở chuyên mục trả lời phỏng vấn.
Viết ý chính, không viết nguyên văn. Mỗi câu ba bốn ý, mỗi ý một chi tiết cụ thể như tên việc, con số, kết quả. Viết lên một tờ giấy nhỏ hoặc trong ghi chú điện thoại.
Có câu mở đầu thuộc lòng. Riêng câu đầu tiên của phần giới thiệu bản thân, nên thuộc lòng. Khi câu đầu ra trơn, phần tiếp theo thường trôi theo. Phần lớn người run nặng nhất ở ba mươi giây đầu.
Kết quả. Khi bước vào phòng, bạn biết chắc phần lớn thời gian đầu sẽ nói gì. Nỗi lo "không biết nói gì" thu hẹp lại còn những câu bất ngờ, và với những câu đó đã có cách 3.
Cách 2: tập đúng chỗ dễ vấp
Tập không phải là nói lại những gì đã trơn. Tập là tìm chỗ vấp và làm nó bớt vấp. Một buổi tập ba mươi đến bốn mươi phút có thể theo trình tự:
- Bật ghi âm trên điện thoại, tự hỏi và tự trả lời năm câu đã chọn, không dừng lại sửa giữa chừng.
- Nghe lại một lần, đánh dấu ba chỗ: chỗ bạn ậm ừ lâu, chỗ nói quá dài, chỗ thiếu ví dụ cụ thể.
- Sửa ý chính cho ba chỗ đó, rồi nói lại riêng ba câu đó hai lần.
- Nhờ một người thân hỏi ngẫu nhiên thứ tự các câu, thêm một câu bạn chưa chuẩn bị, để quen với việc bị hỏi bất ngờ.
- Kết thúc bằng việc nói lại phần giới thiệu bản thân một lần trọn vẹn, để buổi tập dừng ở cảm giác làm được.
Nghe giọng mình trong ghi âm lần đầu thường khó chịu; đó là chuyện bình thường. Sau hai ba lần, bạn sẽ quen và bắt đầu nghe ra nội dung thay vì giọng. Chỉ cần tập như vậy hai buổi trước ngày phỏng vấn là đã khác hẳn so với không tập.
Nếu không có ai tập cùng, có thể đứng trước gương hoặc đặt điện thoại quay video ngang tầm mắt. Mục đích là nói ra thành tiếng, có người hoặc có máy "nghe", chứ không phải đọc thầm.
Cách 3: có kế hoạch cho năm phút đầu và cho lúc bị bí
Năm phút đầu. Đến sớm để không phải vội; ngồi chờ thì thở chậm, thở ra dài hơn hít vào, vài lần. Khi gặp người phỏng vấn, chào, cảm ơn họ đã dành thời gian, ngồi xuống, đặt sổ và bút trên bàn. Những động tác nhỏ được lên kế hoạch trước làm tay chân có việc để làm, bớt cảm giác lúng túng.
Khi bị bí một câu. Có ba câu "câu giờ" lịch sự, dùng được ngay. Xem phần câu nói mẫu bên dưới. Im lặng ba bốn giây để nghĩ là bình thường, người phỏng vấn không đếm từng giây như bạn tưởng.
Khi nói lan man. Nếu thấy mình đã nói quá lâu, dừng lại bằng một câu kết: "Ý chính của em là…", rồi gói lại trong một câu. Người nghe sẽ nhớ câu kết hơn là đoạn lan man phía trước.
Khi giọng run hay tay run. Đừng cố giấu. Chậm lại một nhịp, uống một ngụm nước nếu có, rồi tiếp tục. Nếu thấy cần, nói nhẹ một câu "dạ em hơi hồi hộp" cũng không sao; nhiều người phỏng vấn sẽ nói vài câu làm dịu không khí.
Câu nói mẫu khi bị bí hoặc khựng
Những câu dưới đây cho bạn vài giây để nghĩ mà không làm cuộc nói chuyện chững lại:
- "Dạ câu này em xin phép nghĩ vài giây ạ."
- "Dạ để em chắc là em hiểu đúng, anh/chị đang hỏi về lúc em xử lý việc với khách hay với đồng nghiệp ạ?"
- "Dạ em chưa gặp đúng tình huống đó, nhưng em từng gặp một trường hợp gần giống, em xin kể trường hợp đó ạ."
- "Dạ em xin quay lại câu hỏi trước một chút, em muốn bổ sung một ý vừa nhớ ra."
- "Dạ em hơi hồi hộp, em xin nói lại cho rõ hơn ạ."
Câu thứ hai, hỏi lại để làm rõ, vừa cho bạn thời gian vừa cho thấy bạn lắng nghe cẩn thận. Câu thứ ba hữu ích khi bị hỏi về một tình huống bạn chưa từng gặp; nó tốt hơn nhiều so với bịa ra một câu chuyện.
Không nên dùng cùng một câu câu giờ quá hai lần trong một buổi. Chuẩn bị vài câu khác nhau để luân phiên.
Ví dụ: ba ngày chuẩn bị của một người hay run
Ví dụ giả định: Ngọc, nhân vật minh hoạ, mới ra trường, có buổi phỏng vấn vị trí trợ lý kinh doanh vào sáng thứ Sáu. Ngọc biết mình hay run khi nói trước người lạ; ở buổi phỏng vấn trước, Ngọc quên hết ý định nói ngay từ câu giới thiệu.
Thứ Ba, Ngọc dành bốn mươi phút chọn năm câu hỏi chắc chắn gặp, viết ba bốn ý cho mỗi câu lên một tờ giấy, và thuộc lòng đúng câu mở đầu phần giới thiệu. Thứ Tư, Ngọc tự ghi âm, nghe lại, phát hiện mình nói "kiểu như là" rất nhiều và phần kể kinh nghiệm làm thêm kéo dài gần ba phút. Ngọc cắt bớt còn khoảng một phút, nói lại hai lần. Tối thứ Năm, Ngọc nhờ chị gái hỏi ngẫu nhiên, có thêm một câu bất ngờ về điểm yếu. Ngọc dùng câu "dạ em xin phép nghĩ vài giây" rồi trả lời được. Sau đó Ngọc soạn đồ, đi ngủ trước mười một giờ.
Sáng thứ Sáu, Ngọc vẫn hồi hộp, tay vẫn hơi lạnh khi ngồi chờ. Nhưng câu mở đầu ra trơn, phần còn lại trôi theo. Có một câu Ngọc bị khựng, Ngọc dùng cách hỏi lại để làm rõ và có thêm thời gian. Kết quả buổi phỏng vấn thế nào thì còn phụ thuộc nhiều điều khác; điều thay đổi là lần này Ngọc nói được những gì mình định nói. Đó chính là mục tiêu thực tế của việc chuẩn bị.
Những điều khiến run nặng hơn mà ít ai để ý
Thiếu ngủ đêm trước là nguyên nhân phổ biến. Thức khuya ôn thêm câu trả lời thường làm hại nhiều hơn giúp, vì cơ thể mệt dễ phản ứng mạnh hơn với căng thẳng. Uống quá nhiều cà phê buổi sáng hôm đó cũng làm tim đập nhanh và tay run rõ hơn; nếu bình thường bạn uống một ly thì giữ một ly, đừng tăng lên vì nghĩ cần tỉnh táo.
Đến sát giờ, chạy vội từ bãi xe lên, vừa thở dốc vừa bước vào phòng là cách chắc chắn để run. Bụng đói cũng vậy. Ăn nhẹ trước khi đi, đến khu vực sớm, ngồi ở một chỗ yên vài phút trước khi vào.
Cuối cùng là đặt quá nhiều kỳ vọng vào một buổi: "nếu rớt chỗ này thì hết". Khi có nhiều đơn khác đang chạy song song, mỗi buổi phỏng vấn chỉ là một trong nhiều cơ hội, và áp lực giảm đi rõ rệt. Đó là lý do nên giữ nhịp nộp đơn đều ngay cả khi đã có lịch hẹn.
Câu hỏi thường gặp
Người phỏng vấn có đánh giá thấp nếu thấy mình run không?
Thường không, nếu bạn vẫn trả lời được ý chính. Người phỏng vấn gặp rất nhiều ứng viên hồi hộp và hiểu đó là chuyện bình thường. Họ đánh giá nội dung và cách bạn xử lý, không chấm điểm giọng có run hay không.
Có mẹo nào giảm run ngay tức thì không?
Thở chậm với hơi thở ra dài hơn hít vào, vài lần trước khi vào phòng, giúp nhiều người dịu lại. Uống một ngụm nước, đặt hai bàn chân phẳng trên sàn, nói chậm hơn bình thường một chút. Không có mẹo nào làm mất hẳn cảm giác hồi hộp.
Có nên nói thẳng là mình đang run không?
Nếu run rõ đến mức ảnh hưởng tới lời nói, một câu ngắn như "dạ em hơi hồi hộp" là chấp nhận được và thường làm không khí nhẹ hơn. Không cần xin lỗi nhiều lần hay giải thích dài.
Phỏng vấn trực tuyến có đỡ run hơn không?
Với nhiều người có, vì ở chỗ quen thuộc. Nhưng phỏng vấn trực tuyến có nỗi lo riêng như mạng chập chờn, âm thanh. Kiểm tra kỹ thiết bị trước giúp bớt lo; cách chuẩn bị chi tiết có ở chuyên mục các vòng phỏng vấn.
Đã chuẩn bị kỹ mà vẫn quên sạch khi vào phòng thì sao?
Mang theo sổ có ghi vài ý chính và liếc xuống khi cần; điều này hoàn toàn chấp nhận được. Nói "dạ em xin xem lại ghi chú một chút" rồi tiếp tục. Phần lớn trí nhớ sẽ quay lại sau một hai phút đầu.
Khi nào nên gặp chuyên gia về chuyện run?
Khi lo âu kéo dài nhiều ngày trước mỗi buổi gặp, mất ngủ, có cảm giác hoảng loạn, khó thở, hoặc khiến bạn né tránh hẳn việc đi phỏng vấn. Bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý có thể đánh giá và hỗ trợ đúng cách.