Tuần đầu sau khi bị cho nghỉ việc chưa phải tuần để rải đơn xin việc; đó là tuần để giữ đủ giấy tờ, nhìn rõ mình còn bao nhiêu tiền và bao lâu, giữ giấc ngủ, và nói với gia đình. Làm vội những việc lớn khi đang choáng, như ký giấy tờ không đọc kỹ, nhận đại một việc, vay tiền, thường để lại hậu quả lâu hơn chính cú sốc.
Dù bị cho nghỉ vì cắt giảm, tái cơ cấu, hết hợp đồng không gia hạn hay vì lý do khác, bảy ngày đầu có những việc giống nhau. Bài này chia tuần đầu theo từng nhóm việc, kèm câu nói mẫu với công ty và người nhà. Phần quyền lợi pháp lý khi bị cho nghỉ trái ý thuộc các trang chuyên về luật lao động; phần thủ tục trợ cấp thất nghiệp thuộc các trang về thủ tục; còn kế hoạch tìm việc mới bắt đầu từ tuần thứ hai có bài riêng ở các trang về dịch vụ việc làm. Ở đây chỉ lo cho bảy ngày đầu.
Ngày đầu tiên: đừng ký gì khi chưa đọc kỹ
Nghe hết, ghi lại. Trong buổi được thông báo, bạn có thể rất sốc. Không cần phản ứng ngay. Ghi lại: ai thông báo, ngày giờ, lý do được nêu, ngày làm cuối, những khoản công ty nói sẽ trả. Nếu được, xin công ty gửi lại nội dung bằng thư hoặc văn bản.
Không ký vội. Nếu được đưa một tờ giấy để ký ngay, như biên bản thoả thuận chấm dứt hay đơn xin nghỉ đã soạn sẵn, hãy xin mang về đọc. Câu nói mẫu: “Em xin phép mang về đọc kỹ và trả lời anh chị vào ngày mai.” Đây là yêu cầu bình thường. Nếu bị ép ký đơn xin nghỉ trong khi bạn không muốn nghỉ, có bài riêng ở các trang về luật lao động về cách xử lý.
Hỏi những câu cơ bản. Ngày làm cuối là ngày nào, lương những ngày cuối và các khoản khác trả khi nào, thủ tục bảo hiểm ai lo, cần bàn giao gì, tài sản trả ở đâu. Một câu gom: “Chị cho em hỏi thêm về các bước tiếp theo để em chuẩn bị: ngày cuối, các khoản thanh toán, thủ tục bảo hiểm và bàn giao ạ.”
Chép dữ liệu cá nhân nếu còn kịp. Ảnh, danh bạ riêng, tài liệu cá nhân trên máy công ty. Không mang tài liệu của công ty. Một số nơi khoá quyền truy cập ngay trong ngày thông báo.
Ngày thứ hai và thứ ba: gom đủ giấy tờ
Khi đầu óc đã bớt choáng, dành hai ngày cho giấy tờ. Đây là phần có thời hạn, để trễ có thể mất quyền lợi:
- Đọc kỹ mọi văn bản đã nhận, nhất là lý do chấm dứt được ghi. Lý do ảnh hưởng tới quyền hưởng một số chế độ.
- Tra quá trình đóng bảo hiểm xã hội qua kênh điện tử chính thức, đối chiếu với thời gian làm việc.
- Tìm hiểu điều kiện và thời hạn đăng ký hưởng bảo hiểm thất nghiệp tại trung tâm dịch vụ việc làm của tỉnh nơi bạn muốn nhận. Việc đăng ký có thời hạn tính từ khi chấm dứt hợp đồng theo quy định hiện hành; đừng để quá hạn. Chi tiết hồ sơ có bài riêng ở các trang về thủ tục.
- Gửi thư cho nhân sự hỏi lịch nhận quyết định thôi việc, xác nhận bảo hiểm, các khoản tiền cuối, chứng từ thuế.
- Nếu thấy có điều bất thường, như lý do ghi sai, không được báo trước theo quy định, công ty không trả các khoản đã hứa, ghi lại và hỏi công đoàn hoặc luật sư.
Đặt tất cả giấy tờ vào một bìa hồ sơ, chụp ảnh lưu thêm một bản trên điện thoại. Trong vài tuần tới bạn sẽ cần mở chúng nhiều lần.
Ngày thứ ba và thứ tư: nhìn rõ tiền bạc
Không cần lập kế hoạch tài chính phức tạp. Chỉ cần biết ba con số: còn bao nhiêu tiền dùng được, mỗi tháng tối thiểu tiêu bao nhiêu, và các khoản sắp phải trả. Bảng mẫu với số liệu là ví dụ giả định:
| Mục | Ví dụ giả định | Ghi chú |
|---|---|---|
| Tiền tiết kiệm dùng được ngay | 35 triệu đồng | Không tính khoản đã cam kết cho việc khác |
| Các khoản sắp nhận từ công ty cũ | 12 triệu đồng | Chỉ tính khi đã chắc chắn |
| Chi tiêu thiết yếu mỗi tháng | 11 triệu đồng | Nhà, ăn, điện nước, đi lại, học phí con |
| Khoản trả nợ hằng tháng | 3 triệu đồng | Trả góp, thẻ tín dụng |
| Số tháng trụ được | Khoảng 3 tháng | (35 + 12) chia (11 + 3) |
Con số cuối là khoảng thời gian bạn có để tìm việc mà không phải bán tài sản hay vay mượn. Nó giúp bạn bình tĩnh hơn khi đánh giá các lời mời làm việc sau này, thay vì nhận việc đầu tiên vì hoảng.
Ngay tuần này, tạm dừng những khoản chi không thiết yếu dễ dừng như gói đăng ký giải trí, mua sắm, ăn ngoài. Việc cắt chi theo thứ tự và nói chuyện tiền với gia đình có bài riêng trong cùng chuyên mục. Tránh vay nóng, vay qua ứng dụng không rõ ràng; áp lực trả nợ lãi cao có thể đẩy bạn vào thế khó hơn nhiều lần.
Ngày thứ tư và thứ năm: nói với gia đình
Nhiều người giấu chuyện mất việc với gia đình vài tuần, sáng vẫn mặc đồ đi làm rồi ngồi quán. Giấu như vậy tốn sức hơn bạn nghĩ, và khi gia đình biết thì chuyện mất việc trở thành chuyện mất lòng tin. Nói sớm, nói thật, kèm theo những gì bạn đã biết và đang làm.
Với vợ hoặc chồng, chọn lúc yên tĩnh, không có con nhỏ ở bên: “Anh có chuyện quan trọng cần nói với em. Công ty cắt giảm bộ phận, anh nằm trong danh sách, ngày làm cuối là thứ Sáu tuần sau. Anh đã tính sơ, nhà mình có tiền để chi tiêu khoảng ba tháng nếu tiết kiệm. Anh sẽ làm xong giấy tờ trong tuần này, tuần sau bắt đầu tìm việc. Anh muốn hai vợ chồng cùng xem lại chi tiêu, em thấy khoản nào cắt được thì nói anh.” Câu nói này không né tránh, có thông tin, có kế hoạch, và mời người kia cùng tham gia thay vì chỉ thông báo.
Với bố mẹ lớn tuổi, nhất là khi họ dễ lo, nói nhẹ hơn và nhấn vào việc bạn ổn: “Con báo bố mẹ, công ty con cắt giảm nên con sẽ nghỉ ở đó. Con có tiền dành dụm, giấy tờ đang làm đầy đủ, con đang tìm chỗ mới. Bố mẹ đừng lo quá, có gì con báo.”
Với con, nói theo tuổi. Trẻ nhỏ chỉ cần biết bố mẹ sẽ ở nhà nhiều hơn một thời gian và mọi thứ vẫn ổn. Con lớn hơn có thể hiểu chuyện tiết kiệm; nói thật mà không đổ áp lực lên con.
Suốt tuần: giữ giấc ngủ và nhịp sống
Giữ giờ thức dậy. Không còn phải đi làm, rất dễ ngủ muộn, dậy muộn, rồi ngày trôi qua không làm được gì. Giữ giờ dậy gần như cũ, cho ngày có một điểm bắt đầu.
Ra ngoài mỗi ngày. Đi bộ, đi chợ, ghé thăm người thân. Ánh sáng ban ngày và vận động nhẹ giúp giấc ngủ và tâm trạng.
Đừng quyết định lớn trong tuần đầu. Bán xe, chuyển nhà, về quê hẳn, đầu tư vốn vào kinh doanh. Những quyết định này cần đầu óc tỉnh táo; để sau vài tuần.
Giới hạn việc đọc tin tiêu cực. Đọc mãi những bài về khủng hoảng, cắt giảm hàng loạt làm lo âu tăng mà không giúp gì cho việc của bạn.
Khi nào cần người hỗ trợ chuyên môn. Nếu mất ngủ kéo dài, ăn uống thất thường, cảm thấy tuyệt vọng, có ý nghĩ làm hại bản thân, hãy nói với người thân ngay và tìm tới bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý. Đây không phải là yếu đuối; mất việc là một biến cố lớn và nhiều người cần được hỗ trợ.
Nếu bạn đang ở hoàn cảnh cần được bảo vệ riêng
Đang mang thai, nghỉ thai sản hoặc nuôi con nhỏ. Pháp luật lao động hiện hành có những quy định bảo vệ riêng cho lao động nữ trong các giai đoạn này, liên quan tới việc chấm dứt hợp đồng. Nếu bạn bị cho nghỉ trong giai đoạn đó, hãy hỏi công đoàn, cơ quan quản lý lao động cấp tỉnh hoặc luật sư trước khi ký bất cứ giấy tờ gì.
Đang ốm đau, điều trị dài ngày, bị tai nạn lao động. Cũng có quy định riêng về quyền của người lao động trong thời gian điều trị. Giữ đầy đủ giấy tờ y tế, giấy nghỉ ốm, và hỏi người có chuyên môn.
Đang là thành viên ban chấp hành công đoàn. Việc chấm dứt hợp đồng với người làm công tác công đoàn có những thủ tục riêng theo quy định. Trao đổi với công đoàn cấp trên.
Gần tuổi nghỉ hưu. Thời gian đóng bảo hiểm còn thiếu bao nhiêu để đủ điều kiện hưởng lương hưu là câu hỏi cần trả lời sớm. Hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội về các lựa chọn, như tiếp tục đóng theo hình thức phù hợp, trước khi quyết định rút bảo hiểm một lần.
Cuối tuần: chuẩn bị cho tuần tìm việc đầu tiên
Ngày thứ sáu, thứ bảy, khi giấy tờ đã gom, tiền đã rõ, gia đình đã biết, bạn có thể bắt đầu nghĩ về bước tiếp. Không cần lao vào ngay. Dành một buổi viết ra: mình làm tốt những việc gì ở chỗ cũ, kỹ năng nào mang đi được, mình muốn làm loại việc gì tiếp theo, giới hạn về địa điểm, thời gian, thu nhập tối thiểu.
Báo cho một vài người tin cậy trong nghề rằng bạn đang tìm việc. Không cần kể chi tiết vì sao nghỉ; một câu là đủ: “Công ty mình vừa cắt giảm, mình đang tìm vị trí kế toán tổng hợp ở khu vực phía Tây thành phố, có thông tin gì nhờ bạn nhắn mình.”
Kế hoạch tìm việc theo tuần, cách dùng dịch vụ việc làm, cách cảnh giác với tin tuyển dụng lừa người đang cần việc có bài riêng ở các trang về dịch vụ việc làm. Khi đã sẵn sàng xem tin tuyển dụng theo ngành và khu vực, có thể tham khảo mangvieclam.com.
Câu hỏi thường gặp
Bị cho nghỉ việc có nên ký biên bản ngay không?
Không nên ký ngay khi chưa đọc kỹ. Xin mang về đọc và trả lời sau một ngày là yêu cầu bình thường. Nếu nội dung có điểm bất thường, như ghi bạn tự xin nghỉ trong khi không phải vậy, hỏi luật sư hoặc công đoàn trước khi ký.
Đăng ký bảo hiểm thất nghiệp có thời hạn không?
Có, việc nộp hồ sơ hưởng bảo hiểm thất nghiệp có thời hạn tính từ khi chấm dứt hợp đồng theo quy định hiện hành. Hỏi trung tâm dịch vụ việc làm của tỉnh hoặc xem hướng dẫn chính thức ngay trong tuần đầu để không bị lỡ.
Có nên giấu gia đình chuyện mất việc không?
Không nên giấu lâu. Giấu tốn sức và khi bị phát hiện dễ thành chuyện mất lòng tin. Nói sớm, nói thật, kèm theo thông tin về tiền bạc và kế hoạch của bạn, để gia đình cùng chia sẻ và điều chỉnh chi tiêu.
Mất việc rồi có nên nhận ngay việc đầu tiên được mời không?
Tuỳ khoảng đệm tài chính. Nếu tiền chỉ đủ vài tuần, nhận một việc tạm có thể cần thiết. Nếu có vài tháng, nên cân nhắc việc có hợp không thay vì nhận vì hoảng. Biết rõ mình trụ được bao lâu giúp quyết định bình tĩnh hơn.
Bị cắt giảm có ảnh hưởng tới hồ sơ xin việc sau này không?
Cắt giảm do tái cơ cấu là chuyện nhiều người trải qua và nhà tuyển dụng hiểu điều đó. Khi được hỏi, trả lời ngắn, thật, không than phiền. Cách trả lời câu hỏi vì sao rời công ty cũ có bài riêng trong chuyên mục phỏng vấn.
Thấy buồn chán, mất ngủ sau khi mất việc thì làm gì?
Giữ giờ ngủ dậy, ra ngoài mỗi ngày, nói chuyện với người thân. Nếu mất ngủ kéo dài, chán ăn, thấy tuyệt vọng hoặc có ý nghĩ làm hại bản thân, hãy tìm tới bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý ngay và báo cho người thân biết.