Bị cho nghỉ việc là một cú sốc thật: mất thu nhập, mất nhịp sống hằng ngày, mất một phần cách mình nhìn bản thân, cùng lúc. Thấy choáng, giận, xấu hổ hay lo sợ trong những tuần đầu là phản ứng thường gặp, không có nghĩa là bạn yếu đuối. Đứng dậy không phải là vờ như không có gì, mà là đi qua những cảm xúc đó trong khi dựng lại từng phần cuộc sống.
Người xung quanh hay an ủi bằng những câu như “chuyện nhỏ ấy mà” hay “mất cái này được cái khác”. Có ý tốt, nhưng thường khiến người vừa mất việc thấy không được hiểu. Bài này không xem nhẹ cú sốc. Nó đưa ra cách hiểu những gì đang diễn ra trong đầu bạn, tách chuyện mất việc khỏi giá trị của bản thân, dựng lại nhịp sống, kể lại câu chuyện với người khác mà không thấy tủi, và nhận ra lúc cần người có chuyên môn hỗ trợ. Những việc cụ thể về giấy tờ, tiền bạc trong tuần đầu có bài riêng trong cùng chuyên mục.
Những cảm xúc hay gặp và vì sao chúng đến
Công việc không chỉ mang lại thu nhập. Nó cho ta một lịch sinh hoạt, một nhóm người gặp hằng ngày, một câu trả lời khi ai đó hỏi “dạo này làm gì”, và cảm giác mình có ích. Mất việc là mất cùng lúc nhiều thứ như vậy, nên phản ứng thường mạnh hơn người ngoài tưởng.
Những cảm xúc hay gặp: choáng, không tin, nhất là khi bị báo bất ngờ; giận công ty, giận quản lý, giận cả chính mình; xấu hổ, ngại gặp người quen; lo sợ về tiền bạc, về tương lai; có khi lại thấy nhẹ nhõm, nếu công việc cũ vốn đã nặng nề, rồi thấy có lỗi vì mình nhẹ nhõm. Các cảm xúc không đến theo thứ tự, có ngày thấy ổn, hôm sau lại chùng xuống.
Hiểu rằng đây là phản ứng thường gặp giúp bạn bớt tự trách thêm một tầng: không chỉ buồn vì mất việc mà còn trách mình sao lại buồn lâu thế. Cho phép mình buồn, nhưng đặt cho nỗi buồn một chỗ trong ngày thay vì để nó chiếm cả ngày, ví dụ viết ra vài dòng mỗi tối về điều đang nặng lòng, rồi gấp sổ lại.
Tách chuyện mất việc khỏi giá trị bản thân
Câu hỏi “có phải tại mình không” thường ám ảnh nhất. Câu trả lời tuỳ vào lý do thật sự. Bảng dưới giúp bạn nhìn lý do cho rõ, thay vì gộp tất cả vào một kết luận “mình kém”:
| Lý do cho nghỉ | Phần thuộc về hoàn cảnh | Phần bạn có thể học |
|---|---|---|
| Cắt giảm, tái cơ cấu, đóng cửa bộ phận | Phần lớn: quyết định kinh doanh, không nhắm vào cá nhân | Kỹ năng nào giúp mình ít bị ảnh hưởng hơn ở ngành này |
| Hết hợp đồng không gia hạn | Có thể do ngân sách, kế hoạch nhân sự | Hỏi lại nhận xét về công việc của mình nếu được |
| Không đạt yêu cầu thử việc | Có thể do không hợp vị trí, cách đào tạo | Yêu cầu nào chưa đạt, có hợp với thế mạnh mình không |
| Không đạt hiệu suất sau thời gian dài | Có thể có yếu tố quản lý, khối lượng việc | Những phản hồi đã nhận trước đó nói gì |
| Vi phạm kỷ luật | Ít | Nhìn thẳng vào sai lầm, nhận trách nhiệm, rút ra bài học |
Ngay cả khi có phần lỗi của mình, sai lầm ở một công việc không định nghĩa toàn bộ con người bạn. Người ta có thể làm không tốt ở một vị trí và làm rất tốt ở vị trí khác. Câu hỏi hữu ích không phải “mình có kém không” mà là “lần tới mình làm khác điều gì”.
Dựng lại nhịp sống từng ngày
Khi không còn giờ đi làm, nhiều người rơi vào trạng thái ngày nào cũng giống ngày nào: dậy muộn, lướt điện thoại, ngủ trưa dài, tối khó ngủ. Một nhịp đơn giản giúp giữ sức và tinh thần:
- Thức dậy vào một giờ cố định, gần giờ cũ.
- Buổi sáng làm một việc có kết quả nhìn thấy được, dù nhỏ: sửa lại hồ sơ, gọi cho một người quen trong nghề, dọn lại góc làm việc.
- Vận động mỗi ngày: đi bộ, chạy chậm, đạp xe, tập thể dục tại nhà. Không cần cường độ cao, cần đều.
- Buổi chiều dành cho học một kỹ năng, đọc tài liệu chuyên môn, hoặc giúp việc nhà, việc của người thân.
- Gặp ít nhất một người mỗi tuần ngoài người trong nhà: bạn cũ, đồng nghiệp cũ, hàng xóm.
- Buổi tối tắt máy, không đọc tin tuyển dụng trước giờ ngủ.
- Mỗi tuần có một ngày nghỉ khỏi mọi chuyện tìm việc.
Nhịp này không nhằm làm bạn bận cho có, mà để mỗi ngày có điểm tựa. Khi có điểm tựa, những ngày khó khăn bớt kéo dài.
Kể lại câu chuyện với người khác
Một trong những điều khó nhất sau khi mất việc là trả lời câu hỏi “dạo này làm ở đâu”. Nhiều người né gặp bạn bè, họ hàng chỉ vì sợ câu hỏi này. Chuẩn bị sẵn một câu ngắn, thật và không tự hạ thấp giúp bạn đỡ khựng lại mỗi lần.
Ví dụ khi bị cắt giảm: “Công ty mình tái cơ cấu nên bộ phận mình bị giải thể. Mình đang nghỉ ngơi ít hôm rồi tìm việc mới trong mảng kế toán.” Khi hết hợp đồng: “Hợp đồng của mình kết thúc, công ty không tuyển tiếp vị trí đó. Mình đang tìm chỗ mới.” Khi không đạt yêu cầu: “Công việc ở đó không hợp với mình lắm, mình đã nghỉ và đang tìm vị trí hợp hơn.”
Không cần kể chi tiết với người không thân. Với người thân, kể thật hơn và nói rõ bạn cần gì: được lắng nghe, được giới thiệu việc, hay chỉ cần một buổi đi chơi không nhắc tới chuyện việc làm. Người xung quanh thường muốn giúp nhưng không biết cách; nói ra giúp họ giúp đúng.
Nếu có người nói câu làm bạn tổn thương, như “sao lại để bị đuổi”, bạn không cần giải thích hay tranh luận. Một câu đủ để khép lại: “Chuyện của công ty phức tạp lắm, mình đang lo bước tiếp theo rồi.” Rồi chuyển sang chuyện khác.
Cách trả lời câu “vì sao rời công ty cũ” trong buổi phỏng vấn có bài riêng ở chuyên mục phỏng vấn; câu ngắn ở trên là nền để bạn phát triển thêm.
Những điều nên tránh trong giai đoạn này
Có những phản ứng giúp nhẹ lòng tức thời nhưng để lại rắc rối về sau:
- Đăng bài trút giận về công ty cũ, quản lý cũ lên mạng xã hội. Nhà tuyển dụng có thể đọc được, và bạn có thể vướng rắc rối nếu nội dung xúc phạm người khác.
- Vay mượn lớn để “làm gì đó cho khỏi phí thời gian” như mở quán, đầu tư, khi chưa tính kỹ.
- Dùng rượu bia, chất kích thích để quên.
- Cô lập bản thân, không gặp ai.
- So sánh mình với những người “vẫn ổn” trên mạng xã hội.
- Rải đơn hàng loạt vào mọi vị trí chỉ để thấy mình đang làm gì đó, rồi thất vọng khi không ai gọi.
Nếu đã lỡ đăng điều gì đó trong lúc bực, có thể gỡ xuống. Không ai hoàn hảo trong những ngày khó khăn; quan trọng là dừng lại khi nhận ra.
Khi nào cần tới chuyên gia
Buồn, lo, mất ngủ vài ngày sau khi mất việc là thường gặp. Nhưng có những dấu hiệu cho thấy bạn cần được hỗ trợ bởi người có chuyên môn: buồn bã hoặc trống rỗng kéo dài hơn hai tuần gần như cả ngày; mất hứng thú với cả những việc trước đây thích; mất ngủ hoặc ngủ quá nhiều kéo dài; ăn uống thay đổi rõ rệt; khó tập trung tới mức không làm được việc đơn giản; cảm thấy mình vô dụng, là gánh nặng; có ý nghĩ làm hại bản thân.
Khi có những dấu hiệu này, hãy nói với một người thân tin cậy và tìm tới bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý. Nếu có ý nghĩ làm hại bản thân, hãy tìm sự giúp đỡ ngay lập tức từ người thân và cơ sở y tế gần nhất. Gặp chuyên gia không có nghĩa là bạn “có vấn đề”; mất việc là biến cố lớn, và được hỗ trợ đúng lúc giúp bạn quay lại nhanh hơn.
Nếu chưa biết bắt đầu từ đâu, có thể hỏi bác sĩ ở cơ sở khám bệnh quen thuộc để được giới thiệu tới chuyên khoa phù hợp, hoặc hỏi các bệnh viện có khoa sức khoẻ tâm thần, các phòng tư vấn tâm lý có giấy phép. Ghi trước ra giấy những gì bạn đang trải qua, từ khi nào, ảnh hưởng tới giấc ngủ và sinh hoạt ra sao, để buổi gặp đầu tiên đỡ bối rối.
Quay lại thị trường khi đã sẵn sàng
Không có mốc thời gian chuẩn cho việc sẵn sàng. Có người tìm việc ngay tuần thứ hai, có người cần một hai tháng. Dấu hiệu bạn đã sẵn sàng: nói về công việc cũ mà không còn quá xúc động, có thể liệt kê điều mình làm tốt một cách bình thản, và thấy tò mò hơn là sợ hãi khi đọc tin tuyển dụng.
Bắt đầu nhỏ: nhắn cho ba người quen trong nghề, đọc tin tuyển dụng của vài vị trí phù hợp để biết yêu cầu hiện nay, sửa lại hồ sơ theo những gì đọc được. Muốn xem tin tuyển dụng theo ngành và khu vực để hình dung thị trường trước khi ứng tuyển, có thể tham khảo mangvieclam.com. Mỗi tuần làm một ít, đều đặn, thường bền hơn làm dồn rồi kiệt sức.
Nếu thấy chưa sẵn sàng làm toàn thời gian, một công việc tạm, việc làm thêm theo kỹ năng, hay một khoá học ngắn có thể là bước đệm. Chúng giúp bạn có lại nhịp đi làm, gặp người mới, và có thêm điều để kể trong buổi phỏng vấn tới. Điều cần tránh chỉ là nhận một việc mà bạn biết rõ là không hợp, chỉ vì sợ khoảng trống, rồi lại rơi vào đúng tình trạng cũ sau vài tháng.
Câu hỏi thường gặp
Bị cho nghỉ việc bao lâu thì hết buồn?
Không có thời gian chung. Nhiều người thấy nhẹ dần sau vài tuần khi đã có nhịp sống mới và bắt đầu tìm việc. Nếu buồn bã, mất ngủ, mất hứng thú kéo dài hơn hai tuần gần như cả ngày, nên gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý.
Có nên nói với bạn bè là mình bị cho nghỉ không?
Với người thân thiết, nên nói để được hỗ trợ và có thể được giới thiệu việc. Với người không thân, một câu ngắn và thật là đủ, không cần kể chi tiết. Chuẩn bị sẵn câu trả lời giúp bạn bớt ngại khi gặp người quen.
Bị cho nghỉ vì làm không tốt thì có phải mình kém không?
Làm chưa tốt ở một vị trí không có nghĩa là kém ở mọi nơi. Có thể vị trí không hợp thế mạnh, cách đào tạo chưa đủ, hoặc có điều bạn cần cải thiện. Nhìn lại phản hồi đã nhận, rút ra điều cụ thể sẽ làm khác ở chỗ mới.
Có nên nghỉ ngơi một thời gian trước khi tìm việc mới?
Tuỳ khoảng đệm tài chính và tinh thần. Một vài tuần để hồi lại thường có ích. Nếu nghỉ lâu, nên giữ nhịp sinh hoạt, học thêm kỹ năng và giữ liên lạc với người trong nghề để quay lại dễ hơn.
Đăng bài về chuyện bị cho nghỉ lên mạng xã hội có sao không?
Chia sẻ trung tính rằng bạn đang tìm việc mới thì không sao. Đăng bài trút giận, nêu tên công ty hay người cũ dễ gây rắc rối, kể cả pháp lý, và có thể khiến nhà tuyển dụng ngại. Nếu lỡ đăng trong lúc bực, gỡ xuống khi bình tĩnh.
Mất việc khiến cảm thấy mình là gánh nặng cho gia đình thì làm gì?
Hãy nói cảm giác đó với một người thân tin cậy. Nếu cảm giác kéo dài hoặc đi kèm ý nghĩ làm hại bản thân, hãy tìm sự giúp đỡ ngay từ người thân và bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý. Mất việc là biến cố, không phải thước đo giá trị của bạn.