Khi nghe đồng nghiệp nói xấu mình hoặc nhận công việc mình làm, đừng phản ứng ngay. Kiểm tin cho chắc, giữ dấu vết công việc bằng văn bản, nói chuyện riêng một lần với người đó bằng sự việc cụ thể, và chỉ đưa lên sếp hay phòng nhân sự khi chuyện lặp lại hoặc gây thiệt hại thật. Đáp trả bằng cách nói xấu lại hay tranh cãi trước mọi người gần như luôn khiến bạn thiệt hơn.
Bài này dành cho người đang ở trong tình huống khó chịu đó. Nội dung gồm cách tách tin đồn khỏi sự thật, cách giữ dấu vết công việc từ bây giờ, kịch bản nói chuyện riêng, cách lấy lại sự ghi nhận một cách bình thường, và ranh giới giữa chuyện khó chịu thường ngày với hành vi cần báo lên theo kênh chính thức.
Trước khi phản ứng: tin này đến từ đâu
Phần lớn chuyện "nghe nói người ta nói xấu mình" đến qua người thứ ba. Người kể có thể kể đúng, có thể kể thêm, có thể chỉ nghe loáng thoáng, hoặc có lý do riêng để kể. Trước khi làm gì, tự hỏi: mình nghe trực tiếp hay qua ai? Người kể có chứng kiến không? Câu nói gốc cụ thể là gì, hay chỉ là "chị ấy chê em"?
Nếu chỉ là lời kể lại mơ hồ, cách khôn ngoan thường là chưa làm gì cả, ngoài việc quan sát thêm. Đi chất vấn đồng nghiệp dựa trên một câu nghe qua người khác dễ biến bạn thành người gây chuyện, và đẩy người đã kể cho bạn vào thế khó.
Cũng nên phân biệt nói xấu với nhận xét công việc không dễ nghe. Đồng nghiệp nói với trưởng nhóm rằng báo cáo của bạn hay trễ, nếu đúng là trễ, là một nhận xét về công việc, dù bạn có thể mong họ nói thẳng với mình trước. Nói xấu là bịa đặt, xuyên tạc, hoặc bàn tán chuyện riêng tư không liên quan tới công việc.
Giữ dấu vết công việc: việc nên làm từ hôm nay
Giao nhận việc bằng văn bản. Khi nhận việc qua lời nói, nhắn lại một dòng xác nhận. Khi gửi kết quả, gửi qua email hoặc nhóm chat có người giao việc, không chỉ gửi riêng cho một đồng nghiệp trung gian.
Cập nhật tiến độ ở nơi chung. Báo cáo ngắn trong nhóm chat của dự án, có tên bạn và phần bạn làm. Đây không phải khoe công, mà là cách làm việc minh bạch giúp cả nhóm.
Ghi tên trong tài liệu chung. Với bản đề xuất hay báo cáo nhiều người cùng làm, đề nghị thêm một dòng cuối liệt kê người phụ trách từng phần. Nhiều nhóm đã làm vậy như thói quen; nếu nhóm bạn chưa có, đây là đề xuất nhỏ, ít ai phản đối, và giải quyết tận gốc chuyện tranh công.
Lưu bản nháp và các phiên bản. Tệp có ngày tháng, lịch sử chỉnh sửa trên tài liệu dùng chung, chuỗi email trao đổi. Khi cần, bạn chỉ ra được ai đã làm phần nào mà không phải kể lể.
Tự ghi nhật ký công việc. Mỗi tuần vài dòng: đã làm gì, kết quả ra sao. Nhật ký này hữu ích cho đánh giá cuối năm, và là chỗ dựa khi có tranh chấp về công sức.
Khi bị tranh công: lấy lại sự ghi nhận một cách bình thường
Ví dụ giả định: bạn chuẩn bị phần phân tích cho một bản đề xuất, đồng nghiệp trình bày với sếp như thể họ làm cả. Các bước sau giúp xử lý mà không thành một trận cãi nhau:
- Chờ cảm xúc nguội, ít nhất vài giờ. Viết ra điều đã xảy ra theo đúng sự việc.
- Nói riêng với đồng nghiệp đó, giả định thiện chí trước: "Chị ơi, lúc trình bày với anh Đức, phần phân tích số liệu em làm chưa được nhắc tới. Em nghĩ chắc chị quên. Lần sau mình nói rõ phần ai làm nhé, để anh Đức hỏi thì đúng người trả lời."
- Bổ sung với sếp theo cách tự nhiên, không tố cáo: "Anh ơi, về phần phân tích trong đề xuất hôm qua, em là người làm số liệu, nếu anh cần chi tiết thì anh hỏi em nhé." Kèm tệp gốc nếu cần.
- Từ lần sau, đề nghị chia phần rõ từ đầu và cùng trình bày: "Lần này mình chia: chị trình bày bối cảnh, em trình bày số liệu."
- Nếu lặp lại nhiều lần dù đã nói, nêu với sếp như một vấn đề về cách ghi nhận trong nhóm, kèm dấu vết công việc.
Câu ở bước hai có chữ "chắc chị quên". Kể cả khi bạn nghĩ họ cố ý, mở bằng giả định thiện chí cho người kia một lối lùi. Phần lớn người tranh công một lần sẽ không lặp lại khi biết bạn đã để ý và sẵn sàng nói ra.
Khi nghe mình bị nói xấu: các cách phản ứng và hậu quả
Không có một cách đúng cho mọi trường hợp. Bảng dưới so sánh các lựa chọn thường gặp để bạn tự cân nhắc:
| Cách phản ứng | Khi nào hợp | Rủi ro |
|---|---|---|
| Bỏ qua, tiếp tục làm tốt việc của mình | Tin đồn nhỏ, một lần, không ảnh hưởng tới công việc | Nếu tin đồn lan rộng mà bạn im lặng, người khác có thể tin là thật |
| Nói chuyện riêng với người nói | Bạn nghe trực tiếp hoặc có nguồn chắc chắn, chuyện lặp lại | Người kia chối; cần giữ giọng bình tĩnh, nói về sự việc |
| Đính chính với người bị nghe sai | Tin sai liên quan tới công việc, có thể chứng minh | Đừng biến thành chiến dịch đi giải thích với cả phòng |
| Báo sếp trực tiếp | Ảnh hưởng tới phân công, đánh giá, hợp tác | Cần dấu vết cụ thể; tránh kể theo kiểu mách lẻo |
| Báo phòng nhân sự, công đoàn | Bịa đặt nghiêm trọng, bôi nhọ, quấy rối, phân biệt đối xử | Cần ghi lại sự việc, ngày giờ, người chứng kiến |
Có một lựa chọn không có trong bảng vì gần như luôn hỏng: nói xấu lại. Nó biến bạn thành một bên trong cuộc đấu khẩu, và người ngoài không còn phân biệt được ai bắt đầu.
Nói chuyện riêng với người nói xấu: kịch bản ngắn
Nếu đã chắc chắn và quyết định nói, chọn chỗ riêng, lúc cả hai bình tĩnh. Mở bằng sự việc, không bằng lời buộc tội: "Anh Quân, em nghe trực tiếp lúc ở phòng ăn trưa qua anh nói với mấy bạn là em hay đi muộn để lo việc riêng. Em muốn nói lại với anh: hai tuần nay em đi làm muộn ba buổi vì đưa mẹ đi khám, em đã xin phép chị Hà và làm bù."
Sau đó nói điều bạn mong muốn, ngắn: "Lần sau nếu anh thấy em có gì chưa ổn, anh nói thẳng với em nhé, em sẽ giải thích hoặc sửa." Rồi dừng. Không cần đòi người kia xin lỗi, không cần thắng. Mục tiêu là cho họ biết bạn đã nghe, bạn có thông tin đúng, và bạn sẵn sàng nói chuyện thẳng.
Phản ứng của người kia có thể là chối, giải thích, hay im lặng. Đừng tranh cãi tiếp. Cảm ơn họ đã nghe, và quay về công việc như thường. Cách bạn cư xử bình thường những ngày sau đó là thông điệp mạnh hơn mọi lời nói.
Giữ mình không bị cuốn vào chuyện bàn tán
Nơi nào có người là có bàn tán. Bạn không kiểm soát được người khác nói gì, nhưng kiểm soát được mình có tham gia hay không. Khi một nhóm bắt đầu nói về người vắng mặt, có vài cách rút ra nhẹ nhàng: chuyển chủ đề, nói "em không rõ chuyện đó lắm", hoặc đơn giản là quay về bàn làm việc.
Cẩn thận với những gì mình kể. Chuyện riêng kể cho một đồng nghiệp thân trong lúc vui có thể đi rất xa. Bình luận về sếp hay đồng nghiệp trong nhóm chat riêng cũng có thể bị chụp lại. Quy tắc an toàn: đừng nói, đừng viết điều mà bạn không muốn người được nói tới đọc thấy.
Nếu bạn là người được người khác kể chuyện "người ta nói xấu cậu đấy", hãy cân nhắc trước khi kể lại cho người trong cuộc: chuyện có đủ chắc chắn và có đủ quan trọng không. Truyền lời qua lại là cách nhanh nhất để một chuyện nhỏ trở thành mâu thuẫn của cả phòng.
Cuối cùng, giữ các mối quan hệ tốt với nhiều người trong công ty, không chỉ một nhóm nhỏ. Khi có tin đồn sai về bạn, những người đã làm việc với bạn và biết cách bạn làm việc thường là người đầu tiên không tin, mà bạn không cần phải đi giải thích với ai.
Khi đã vượt quá chuyện đồng nghiệp khó chịu
Một số hành vi không còn là chuyện ứng xử thông thường và nên được xử lý qua kênh chính thức thay vì tự giải quyết:
- Tin đồn mang tính bôi nhọ nghiêm trọng về đạo đức, đời tư, ảnh hưởng tới danh dự hay công việc của bạn.
- Bàn tán, chế giễu nhắm vào giới tính, ngoại hình, tuổi, quê quán, tình trạng sức khoẻ, hôn nhân, mang thai.
- Lời nói hay tin nhắn mang tính quấy rối tình dục.
- Cô lập có chủ đích kéo dài, ví dụ cố ý không chuyển thông tin công việc, loại bạn khỏi các cuộc họp cần thiết.
Với các trường hợp này: ghi lại sự việc theo ngày giờ, nơi xảy ra, người chứng kiến; giữ lại tin nhắn, email; tìm tới phòng nhân sự, công đoàn cơ sở. Nếu doanh nghiệp không giải quyết hoặc sự việc nghiêm trọng, có thể tham khảo luật sư hoặc cơ quan quản lý lao động cấp tỉnh. Bài viết chỉ nêu nguyên lý và các kênh, không thay cho tư vấn với từng vụ việc.
Nếu những chuyện này khiến bạn mất ngủ, lo âu kéo dài, ngại đi làm mỗi sáng, đừng chịu một mình: trò chuyện với người thân tin cậy, và cân nhắc gặp chuyên gia tâm lý.
Câu hỏi thường gặp
Có nên kể với sếp ngay khi nghe đồng nghiệp nói xấu mình không?
Thường chưa nên, trừ khi chuyện ảnh hưởng ngay tới công việc hoặc nghiêm trọng. Kiểm tin trước, cân nhắc nói chuyện riêng với người kia. Nếu chuyện lặp lại hoặc gây thiệt hại thật, báo sếp bằng sự việc cụ thể và dấu vết công việc, không bằng những gì nghe kể lại.
Đồng nghiệp tranh công là người được sếp quý thì làm sao?
Vẫn làm như bình thường: giữ dấu vết, cập nhật tiến độ ở nơi chung, đề nghị chia phần trình bày rõ ràng. Sếp quý ai thì vẫn cần biết ai làm phần nào để giao việc đúng. Tránh đặt vấn đề theo kiểu "anh thiên vị", hãy nói về công việc cụ thể.
Nếu chính mình lỡ nói xấu đồng nghiệp và họ biết thì làm gì?
Chủ động nói riêng, nhận phần sai, không giải thích dài: "Em đã nói không đúng về anh hôm trước, em xin lỗi." Sau đó cư xử nhất quán. Một lời xin lỗi thật lòng và ngắn có tác dụng hơn nhiều so với việc cố chứng minh mình không có ý xấu.
Có nên đăng lên mạng xã hội để giải toả khi bị đồng nghiệp chơi xấu không?
Không nên. Bài đăng có thể bị người trong công ty đọc thấy, chụp lại, và trở thành chuyện lớn hơn. Nếu cần giải toả, nói chuyện với người thân, bạn bè ngoài công ty, hoặc viết ra giấy cho riêng mình.
Làm sao để không quá để tâm tới chuyện người khác nói về mình?
Tập trung vào những gì kiểm soát được: chất lượng công việc, cách cư xử, các mối quan hệ tốt ở chỗ làm. Nhắc mình rằng phần lớn người khác bận với việc của họ hơn là theo dõi bạn. Nếu suy nghĩ về chuyện đó chiếm phần lớn thời gian trong ngày, nên tìm người tin cậy để trò chuyện.
Bị nói xấu có ảnh hưởng tới đánh giá cuối năm không?
Có thể, nếu tin sai liên quan tới công việc và sếp tin. Đó là lý do nên giữ nhật ký công việc và dấu vết văn bản. Trong buổi đánh giá, nếu có nhận xét bạn thấy không đúng, hỏi ví dụ cụ thể và đưa ra dữ kiện của mình một cách bình tĩnh.