Tiết kiệm khi đang thất nghiệp không phải là cắt hết mọi khoản, mà là cắt theo thứ tự: tạm dừng ngay những khoản không thiết yếu, thu hẹp những khoản linh hoạt, và giữ nguyên những khoản bảo vệ sức khoẻ, nhà ở và khả năng tìm việc của bạn. Cắt quá tay ở chỗ sai, như bỏ bảo hiểm y tế, ăn uống thiếu chất, cắt mạng internet, có thể làm bạn tốn hơn về sau.
Bài này dành cho người vừa mất việc hoặc đã nghỉ và chưa có thu nhập mới. Không có lời khuyên đầu tư, không giới thiệu sản phẩm tài chính nào. Chỉ có cách chia chi tiêu, thứ tự cắt, xử lý các khoản nợ, nói chuyện tiền với người trong nhà, và vài lưu ý về thu nhập tạm. Các con số đều là ví dụ giả định để minh hoạ cách tính.
Chia chi tiêu thành ba nhóm
Lấy sao kê tài khoản và sổ chi tiêu ba tháng gần nhất, xếp mọi khoản vào ba nhóm. Nhóm quyết định thứ tự cắt:
| Nhóm | Gồm những gì | Cách xử lý khi thất nghiệp |
|---|---|---|
| Thiết yếu | Tiền nhà, điện nước, ăn uống cơ bản, đi lại tối thiểu, học phí con, thuốc men, bảo hiểm, khoản trả nợ đến hạn | Giữ, tìm cách giảm mà không bỏ |
| Linh hoạt | Ăn ngoài, cà phê, quần áo, quà cáp, hiếu hỉ, điện thoại gói lớn, xăng xe đi chơi | Thu hẹp, đặt mức trần mỗi tháng |
| Tạm dừng được | Gói đăng ký giải trí, mua sắm đồ không cần, du lịch, nâng cấp thiết bị, lớp học sở thích trả trước | Dừng ngay trong tuần đầu |
Nhiều người ngạc nhiên khi thấy nhóm “tạm dừng được” chiếm một phần không nhỏ, vì từng khoản đều nhỏ và tự động trừ hằng tháng. Dò từng dòng sao kê, huỷ những gói tự gia hạn không còn cần. Mỗi khoản chỉ vài chục nghìn, cộng lại có thể là cả một bữa chợ.
Với nhóm linh hoạt, đặt trần thay vì cấm hẳn. Cấm hẳn thường không giữ được lâu; một mức trần nhỏ cho cà phê với bạn bè giúp bạn vẫn giữ liên lạc, điều quan trọng khi đang tìm việc. Với nhóm thiết yếu, vẫn có chỗ giảm: đổi sang gói điện thoại nhỏ hơn, tắt bớt thiết bị điện không dùng, đi chung xe, mua thực phẩm theo mùa. Mỗi chỗ một ít, không ảnh hưởng tới chất lượng sống cơ bản.
Thứ tự cắt chi trong tháng đầu
Một trình tự cụ thể giúp bạn không phải quyết định lại từ đầu mỗi lần muốn tiêu:
- Tuần một: huỷ các gói đăng ký, tạm dừng mua sắm, hoãn các khoản trả trước chưa cần như khoá học, chuyến đi.
- Tuần hai: xem lại hoá đơn điện, nước, điện thoại, internet; đổi gói nhỏ hơn nếu được, nhưng giữ internet đủ dùng cho tìm việc và họp trực tuyến.
- Tuần hai: lên thực đơn tuần, đi chợ theo danh sách, nấu ở nhà nhiều hơn. Đây thường là khoản linh hoạt lớn nhất có thể giảm mà không hy sinh sức khoẻ.
- Tuần ba: liên hệ chủ nhà, bên cho vay nếu cần, để nói trước về khả năng chậm trả hoặc xin điều chỉnh, thay vì chờ tới khi trễ hạn.
- Tuần bốn: so sánh chi thực tế với kế hoạch, điều chỉnh mức trần cho tháng sau.
Ví dụ giả định: một gia đình ba người trước đây chi khoảng mười tám triệu một tháng. Sau tháng đầu cắt theo thứ tự trên, chi còn khoảng mười hai triệu, phần lớn giảm ở ăn ngoài, mua sắm và các gói đăng ký. Với khoản tiết kiệm sẵn có, khoảng thời gian trụ được kéo dài thêm gần hai tháng so với nếu giữ nguyên chi tiêu.
Những khoản không nên cắt
Bảo hiểm y tế. Khi nghỉ việc, bảo hiểm y tế do công ty đóng sẽ dừng theo thời điểm quy định. Tìm hiểu cách duy trì: trong thời gian hưởng trợ cấp thất nghiệp có thể được đóng bảo hiểm y tế theo quy định hiện hành, hoặc mua theo hộ gia đình. Ốm đau không có bảo hiểm có thể xoá sạch khoản tiết kiệm.
Ăn uống đủ chất. Cắt ăn ngoài thì được, cắt bữa ăn cho cơ thể thì không. Thiếu chất làm bạn mệt, kém tập trung, khó đi phỏng vấn với trạng thái tốt.
Internet và điện thoại cơ bản. Đây là công cụ tìm việc: nhận cuộc gọi phỏng vấn, đọc tin, họp trực tuyến. Giảm gói thì được, cắt hẳn thì không.
Đi lại cho việc tìm việc. Tiền xe đi phỏng vấn, gặp người trong nghề là khoản đầu tư cho thu nhập tiếp theo.
Khoản trả nợ có lãi phạt cao. Trễ hạn thẻ tín dụng, khoản vay tiêu dùng có thể phát sinh phí và lãi phạt, và ảnh hưởng lịch sử tín dụng. Ưu tiên trả đúng hạn hoặc liên hệ bên cho vay sớm.
Học phí, nhu cầu thiết yếu của con. Giữ ổn định cho con trong giai đoạn bố mẹ khó khăn là điều đáng ưu tiên.
Xử lý các khoản nợ: nói sớm, đừng vay chồng
Nếu đang trả góp, trả nợ thẻ, vay ngân hàng, liệt kê từng khoản với số tiền hằng tháng, ngày đến hạn, lãi phạt nếu trễ. Ưu tiên khoản có hậu quả nặng nhất khi trễ. Với khoản bạn biết chắc sẽ khó trả trong vài tháng tới, liên hệ bên cho vay trước ngày đến hạn, nói rõ tình hình và hỏi các phương án điều chỉnh mà họ có. Không phải bên nào cũng đồng ý, nhưng hỏi sớm luôn tốt hơn để trễ rồi mới giải thích.
Điều nên tránh tuyệt đối: vay nóng, vay qua ứng dụng không rõ nguồn gốc, vay của người cho vay nặng lãi để trả khoản nợ cũ. Những khoản vay này thường có lãi và phí rất cao, cách đòi nợ có thể gây áp lực, đe doạ, và khiến một khó khăn tạm thời biến thành gánh nặng nhiều năm. Nếu đã lỡ vay và bị đòi nợ theo cách đe doạ, hãy báo cơ quan công an nơi cư trú.
Vay người thân là lựa chọn nhiều người dùng. Nếu vay, nói rõ số tiền, thời gian dự kiến trả, ghi lại bằng tin nhắn để cả hai cùng nhớ. Rõ ràng về tiền giúp giữ tình cảm, không làm mất.
Nói chuyện tiền với gia đình
Thắt chặt chi tiêu sẽ không bền nếu chỉ một người trong nhà làm. Cần cả nhà hiểu và cùng tham gia. Ngồi lại với vợ hoặc chồng, đặt sao kê và bảng ba nhóm chi lên bàn, cùng quyết định khoản nào giảm, giảm bao nhiêu. Câu mở đầu mẫu: “Mình ngồi xem lại chi tiêu với nhau một chút nhé. Anh tính nếu nhà mình giữ như cũ thì tiền dành dụm đủ khoảng ba tháng, cắt bớt được thì kéo lên năm tháng. Em xem khoản nào em thấy bỏ được, khoản nào nhất định phải giữ.”
Với con, nói theo tuổi. Con lớn có thể hiểu rằng nhà mình đang tiết kiệm một thời gian, nên tạm chưa mua món đồ mới, chưa đi chơi xa. Đừng nói với con bằng giọng lo lắng hay đổ lỗi; nói như một kế hoạch chung của cả nhà, có thời hạn.
Với bố mẹ, họ hàng, chuyện hiếu hỉ thường khó cắt. Một cách nói khéo: “Dạo này con đang nghỉ việc chuyển chỗ, đám này con gửi phong bì ít hơn mọi năm, mong cô chú thông cảm.” Phần lớn người thân hiểu, và sự thẳng thắn đỡ hơn việc vay mượn để giữ thể diện.
Thu nhập tạm: có ích nhưng cần tỉnh táo
Việc tạm theo kỹ năng. Dạy kèm, dịch thuật, làm sổ sách, thiết kế, việc theo ca, việc theo mùa. Thu nhập tạm giúp kéo dài khoảng đệm và giữ nhịp làm việc. Phần chọn việc làm thêm, nhận việc tự do qua người quen có bài riêng ở chuyên mục làm thêm.
Đừng để việc tạm lấn hết thời gian tìm việc chính. Nếu việc tạm chiếm cả ngày, bạn không còn sức đi phỏng vấn. Giữ vài buổi mỗi tuần cho việc tìm việc.
Cảnh giác việc “kiếm tiền nhanh”. Người đang thiếu tiền là đối tượng của nhiều lời mời việc ảo: đặt cọc để nhận việc, nạp tiền làm nhiệm vụ, mượn tài khoản ngân hàng. Không có việc thật nào bắt bạn trả tiền trước. Chi tiết nhận diện có ở các trang về dịch vụ việc làm.
Trợ cấp thất nghiệp. Nếu đủ điều kiện, trợ cấp thất nghiệp là một nguồn đỡ đáng kể. Điều kiện, mức hưởng và thủ tục theo quy định hiện hành; có bài chi tiết ở các trang về thủ tục cá nhân.
Theo dõi và điều chỉnh mỗi tháng
Cuối mỗi tháng, ngồi lại mười lăm phút: chi thực tế bao nhiêu so với kế hoạch, còn bao nhiêu tháng trụ được, có khoản nào cần điều chỉnh. Ghi số tháng còn lại lên một tờ giấy nhỏ. Con số này không để doạ mình, mà để bạn quyết định có nên nhận một việc tạm, có nên mở rộng phạm vi tìm việc sang vị trí hoặc khu vực khác hay không.
Khi số tháng còn lại xuống dưới mức bạn thấy an toàn, đó là lúc mở rộng tìm kiếm: cân nhắc vị trí thấp hơn một bậc, khu vực xa hơn, việc hợp đồng ngắn hạn. Muốn xem tin tuyển dụng theo ngành và khu vực để mở rộng phạm vi tìm việc, có thể tham khảo mangvieclam.com.
Khi đã có việc mới, đừng vội quay lại mức chi cũ ngay. Giữ thói quen tiết kiệm thêm vài tháng để bù lại phần đã dùng, và dựng lại khoản dự phòng cho lần sau. Người đã đi qua một lần thất nghiệp thường hiểu rõ nhất giá trị của vài tháng tiền dự phòng.
Một thói quen nhỏ đáng giữ lại sau giai đoạn này: mỗi tháng nhìn lại các gói đăng ký và khoản tự động trừ tiền, giữ mức trần cho nhóm chi linh hoạt. Những gì bạn học được khi phải thắt chặt, như nấu ăn ở nhà nhiều hơn, mua theo danh sách, cân nhắc trước khi mua, vẫn có ích khi thu nhập đã trở lại.
Câu hỏi thường gặp
Thất nghiệp thì nên giữ bao nhiêu tiền dự phòng?
Không có con số chung. Nhiều người lấy mốc vài tháng chi tiêu thiết yếu, tuỳ ngành nghề, thời gian tìm việc thường gặp và số người phụ thuộc. Tự tính bằng cách chia tiền dùng được cho chi thiết yếu mỗi tháng để biết mình đang ở đâu.
Mất việc thì bảo hiểm y tế còn dùng được không?
Bảo hiểm y tế do công ty đóng sẽ dừng theo thời điểm quy định sau khi nghỉ. Trong thời gian hưởng trợ cấp thất nghiệp có thể được đóng bảo hiểm y tế theo quy định hiện hành; ngoài ra có thể mua theo hộ gia đình. Hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội để biết rõ.
Có nên rút bảo hiểm xã hội một lần khi thất nghiệp không?
Đây là quyết định ảnh hưởng tới quyền lợi lâu dài như lương hưu. Trước khi quyết định, tìm hiểu kỹ điều kiện và hệ quả theo quy định hiện hành, hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội. Không nên quyết định vội chỉ vì cần tiền trước mắt.
Không trả nổi khoản vay khi mất việc thì làm gì?
Liên hệ bên cho vay trước ngày đến hạn, nói rõ tình hình và hỏi các phương án điều chỉnh. Ưu tiên các khoản có hậu quả nặng nhất khi trễ. Tránh vay nóng, vay qua ứng dụng không rõ ràng để trả nợ cũ.
Làm sao để cả nhà cùng tiết kiệm mà không căng thẳng?
Ngồi lại cùng xem số liệu, để mọi người cùng quyết định khoản nào cắt, đặt thời hạn cho giai đoạn thắt chặt. Giữ vài khoản nhỏ làm vui như một bữa ăn chung cuối tuần. Kế hoạch chung dễ giữ hơn lệnh của một người.
Có nên làm việc tạm trong lúc tìm việc chính không?
Thường có ích để kéo dài khoảng đệm và giữ nhịp làm việc, miễn là không chiếm hết thời gian tìm việc chính. Chọn việc theo kỹ năng, có giờ rõ ràng, và tránh mọi lời mời đòi đặt cọc hay nạp tiền.