Dấu hiệu đáng để tính chuyện thôi việc là những vấn đề kéo dài nhiều tháng, đã thử nói ra hoặc thử sửa mà không đổi, và đang ảnh hưởng tới sức khoẻ, tiền bạc hoặc sự an toàn của bạn. Ngược lại, chán nản sau một dự án căng, bực một lần bị phê bình, hay mệt cuối năm thường là chuyện nhất thời, nghỉ vì chúng dễ khiến bạn mang theo đúng vấn đề đó sang chỗ mới.
Bài này không khuyên bạn nghỉ hay ở lại. Quyết định đó là của bạn, và nó gắn với hoàn cảnh tài chính, gia đình, thị trường việc làm của ngành bạn. Những gì ở đây là cách nhìn thẳng vào tình hình: tách loại vấn đề, nhận ra các dấu hiệu nghiêm trọng không nên chịu đựng, thử những gì có thể thử trước, và chuẩn bị nếu cuối cùng bạn quyết định đi. Chuyện chọn chỗ làm mới, nhảy việc bao lâu một lần là chủ đề phát triển sự nghiệp, có bài riêng ở các trang về sự nghiệp.
Mệt nhất thời hay vấn đề kéo dài: bảng tự soi
Cùng một cảm giác chán, nguyên nhân có thể rất khác. Đọc từng dòng, đánh dấu cột nào giống tình trạng của bạn hơn trong ba tháng gần đây:
| Khía cạnh | Thường là nhất thời | Thường là kéo dài |
|---|---|---|
| Thời gian | Vài tuần, gắn với một đợt cao điểm | Nhiều tháng, không có đợt nào nhẹ hơn |
| Nguyên nhân | Một dự án, một sự việc cụ thể | Cách tổ chức, văn hoá, người quản lý trực tiếp |
| Sau kỳ nghỉ | Đi làm lại thấy khá hơn | Vừa đi làm lại đã thấy nặng nề như cũ |
| Khi nói ra | Quản lý lắng nghe, có điều chỉnh | Đã nói nhiều lần, không có gì thay đổi |
| Học hỏi | Vẫn học được điều mới dù mệt | Một năm nay làm lặp lại, không có gì mới |
| Ngoài công việc | Vẫn vui với gia đình, bạn bè | Mệt mỏi lan sang cả đời sống ngoài giờ |
Nếu phần lớn dấu nằm ở cột giữa, có lẽ bạn cần nghỉ ngơi, chia lại việc, hoặc đợi qua mùa cao điểm hơn là đổi chỗ làm. Nếu phần lớn nằm ở cột phải, đó là lúc nên nghiêm túc nghĩ tới các bước tiếp theo, bắt đầu bằng việc thử sửa những gì sửa được.
Cẩn thận với một bẫy hay gặp: quyết định vào lúc cảm xúc lên cao nhất, như ngay sau một cuộc họp bị mắng. Viết suy nghĩ ra giấy, để đó một tuần, rồi đọc lại khi bình tĩnh.
Những dấu hiệu nghiêm trọng không nên chịu đựng lâu
Bị nợ lương, nợ bảo hiểm kéo dài. Công ty chậm lương một lần vì sự cố có thể thông cảm. Chậm nhiều tháng, hoặc không đóng bảo hiểm xã hội dù vẫn trừ vào lương, là vấn đề về quyền lợi. Kiểm tra quá trình đóng bảo hiểm của mình qua kênh chính thức của cơ quan bảo hiểm xã hội, và hỏi công đoàn hoặc cơ quan quản lý lao động cấp tỉnh.
Bị quấy rối, xúc phạm, đe doạ. Lời lẽ xúc phạm thường xuyên, quấy rối tình dục, đe doạ là những hành vi không thuộc phạm vi “áp lực công việc bình thường”. Ghi lại thời gian, nội dung, người chứng kiến, và tìm tới kênh khiếu nại trong công ty hoặc tư vấn pháp lý.
Bị yêu cầu làm việc trái pháp luật. Làm giả chứng từ, khai sai số liệu, ký thay người khác. Những việc này có thể khiến chính bạn chịu trách nhiệm. Từ chối bằng văn bản nếu được, và hỏi luật sư.
Điều kiện làm việc đe doạ an toàn. Thiếu trang bị bảo hộ, máy móc hỏng không được sửa, làm việc trên cao không có dây an toàn. Báo người phụ trách an toàn lao động, công đoàn.
Sức khoẻ sa sút rõ rệt. Mất ngủ nhiều tuần, đau đầu, đau dạ dày thường xuyên, khóc không kiểm soát, ý nghĩ tiêu cực về bản thân. Gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý trước tiên, rồi mới bàn tới chuyện công việc.
Thử sửa trước khi đi: nói chuyện với quản lý
Nhiều vấn đề khiến người ta muốn nghỉ thật ra sửa được: khối lượng việc quá tải, vai trò không rõ, ngồi sai vị trí so với thế mạnh, lịch làm việc không hợp hoàn cảnh gia đình. Quản lý thường không biết những điều này cho tới khi nhận đơn nghỉ việc, và nhiều người quản lý nói rằng giá như họ được nghe sớm hơn.
Chọn buổi trao đổi riêng, không vào lúc đang có việc gấp. Nói về vấn đề và đề xuất, không nói về cảm xúc chung chung. Câu mở đầu mẫu: “Anh ơi, em muốn xin anh ít phút nói chuyện về công việc của em. Mấy tháng nay em nhận cùng lúc cả mảng báo cáo lẫn mảng chăm sóc khách hàng, tuần nào em cũng phải làm tới tối mà vẫn trễ một trong hai. Em muốn hỏi anh có thể chuyển bớt mảng báo cáo cho bạn khác, hoặc giãn hạn chót được không. Em muốn làm tốt việc ở đây, nên em nói với anh trước.”
Câu cuối quan trọng: nó cho quản lý biết bạn đang tìm giải pháp, không phải đe doạ nghỉ. Đừng dùng chuyện nghỉ việc làm con bài mặc cả nếu bạn chưa thật sự sẵn sàng đi; người nghe có thể đáp “vậy em cứ nghỉ đi”, và bạn rơi vào thế khó.
Cho cuộc trao đổi một khoảng thời gian, ví dụ một hai tháng, để thấy có thay đổi không. Ghi lại những gì đã thống nhất. Nếu hết khoảng đó mà không có gì đổi, bạn đã có câu trả lời rõ hơn mọi phỏng đoán.
Những lý do nghỉ việc nên xem lại kỹ
Có những lý do nghe hợp lý lúc đang bực nhưng thường không giải quyết được vấn đề. Không phải sai, chỉ là nên tự hỏi thêm một lần:
- “Chỗ khác chắc tốt hơn.” Bạn đã biết cụ thể chỗ khác tốt hơn ở điểm nào chưa, hay chỉ đang so chỗ làm hiện tại với một hình dung?
- “Bạn mình nghỉ rồi.” Hoàn cảnh và mục tiêu của bạn bè khác bạn.
- “Không ai ghi nhận.” Bạn đã cho quản lý biết những việc mình làm và mong được ghi nhận thế nào chưa?
- “Ghét một đồng nghiệp.” Có cách nào giảm tiếp xúc hoặc nói chuyện thẳng không? Đồng nghiệp khó tính có ở khắp nơi.
- “Mệt quá.” Mệt vì việc hay mệt vì đời sống ngoài việc, như ngủ thiếu, chuyện gia đình? Nghỉ việc không chữa được phần sau.
- “Lương thấp.” Bạn đã tìm hiểu mặt bằng lương thực tế cho vị trí của mình bằng cách hỏi người trong nghề, xem khoảng lương trong tin tuyển dụng chưa?
Nếu sau khi tự hỏi, lý do vẫn đứng vững, đó là lý do thật. Bạn sẽ đi với một quyết định chắc chắn hơn, và trả lời được câu hỏi “vì sao rời công ty cũ” ở các buổi phỏng vấn sau một cách bình thản.
Nghỉ khi đã có việc mới hay nghỉ trước rồi tìm
Hai cách đều có người chọn, và không có cách nào đúng cho mọi người. Nghỉ khi đã có việc mới ít rủi ro tài chính hơn, nhưng tìm việc trong lúc vẫn đi làm tốn sức và phải giữ kín. Nghỉ trước rồi tìm cho bạn thời gian nghỉ ngơi và toàn tâm tìm việc, nhưng áp lực tiền bạc tăng theo từng tháng, và có thể khiến bạn nhận vội một chỗ không hợp.
Một phép tính đơn giản giúp quyết định: bạn có đủ tiền chi tiêu thiết yếu trong bao nhiêu tháng nếu không có thu nhập? Ví dụ giả định: chi tiêu thiết yếu mỗi tháng là mười triệu đồng, tiền tiết kiệm có thể dùng là bốn mươi triệu, thì bạn có khoảng bốn tháng. So con số đó với thời gian người cùng nghề thường mất để tìm việc mới, hỏi vài người trong nghề để biết. Nếu khoảng đệm quá ngắn, nghỉ trước là đặt cược nhiều.
Trường hợp có dấu hiệu nghiêm trọng ở trên, như bị quấy rối, bị đe doạ an toàn hay sức khoẻ sa sút, thì sự an toàn của bạn đứng trước phép tính tài chính. Khi đó, hỏi thêm người thân về hỗ trợ trong thời gian chuyển tiếp, và tìm hiểu quyền nghỉ việc không cần báo trước trong một số trường hợp theo pháp luật lao động hiện hành.
Nên hỏi ý kiến ai trước khi quyết
Người thân cùng chịu hệ quả. Vợ chồng, bố mẹ đang sống cùng hoặc đang phụ thuộc vào thu nhập của bạn. Họ không cần đồng ý với mọi lý do, nhưng cần biết trước để cùng tính chuyện tiền bạc trong vài tháng tới. Nói với họ trước khi nộp đơn, không phải sau.
Người trong nghề ở công ty khác. Họ cho bạn biết thị trường thật: vị trí như của bạn đang dễ hay khó tìm, chỗ khác có gặp đúng vấn đề bạn đang gặp không. Nhiều người phát hiện ra vấn đề mình muốn trốn tránh có ở khắp ngành, và đổi cách làm hợp lý hơn đổi chỗ làm.
Một người đã từng nghỉ việc trong hoàn cảnh giống bạn. Hỏi họ điều gì họ ước đã biết trước khi nghỉ. Câu trả lời thường rất thực tế: giá như để dành thêm vài tháng, giá như hỏi rõ chuyện bảo hiểm, giá như không nói với đồng nghiệp trước.
Không nên hỏi đầu tiên. Đồng nghiệp đang cùng chỗ làm, nhất là người cũng đang bất mãn. Cuộc nói chuyện dễ thành than phiền chung, đẩy cảm xúc lên cao mà không giúp bạn nhìn rõ hơn, và tin có thể lan tới quản lý trước khi bạn sẵn sàng.
Nếu quyết định đi: những bước tiếp theo
Khi đã cân nhắc kỹ và quyết định nghỉ, phần còn lại là làm cho đúng. Đúng với hợp đồng: biết mình phải báo trước bao lâu theo loại hợp đồng đang ký và quy định hiện hành. Đúng với công việc: bàn giao cho người ở lại. Đúng với chính mình: nhận đủ giấy tờ, lương cuối, sổ bảo hiểm.
Trình tự thường là: chuẩn bị tài chính và giấy tờ cá nhân, nói với quản lý trực tiếp, nộp đơn, bàn giao, nhận lại giấy tờ, chào tạm biệt. Mỗi bước có bài riêng trong cùng chuyên mục này, từ việc cần làm trước khi nộp đơn, cách viết đơn, cách nói với sếp, tới cách bàn giao và giữ quan hệ khi rời đi.
Một lời nhắc cuối: đừng tuyên bố quyết định với đồng nghiệp trước khi nói với quản lý trực tiếp. Tin đồn đi nhanh hơn bạn nghĩ, và quản lý nghe từ người khác trước thì cuộc nói chuyện sẽ khó hơn nhiều.
Câu hỏi thường gặp
Chán việc bao lâu thì nên nghĩ tới chuyện nghỉ?
Không có con số chung. Nếu chán nản kéo dài nhiều tháng, không đỡ sau kỳ nghỉ, đã thử nói với quản lý mà không có gì thay đổi, thì nên nghiêm túc cân nhắc. Chán vài tuần trong mùa cao điểm thường là nhất thời.
Bị nợ lương thì có được nghỉ ngay không?
Pháp luật lao động hiện hành có quy định một số trường hợp người lao động được đơn phương chấm dứt hợp đồng mà không cần báo trước, trong đó có trường hợp liên quan tới việc trả lương. Điều kiện cụ thể nên hỏi công đoàn, luật sư hoặc cơ quan quản lý lao động cấp tỉnh.
Có nên nói với quản lý là mình đang muốn nghỉ không?
Nếu muốn ở lại khi vấn đề được sửa, nên nói về vấn đề và đề xuất giải pháp, không dùng chuyện nghỉ việc để mặc cả. Nếu đã quyết định đi, nói thẳng với quản lý trực tiếp trước khi nói với bất kỳ ai trong công ty.
Nghỉ việc vì sức khoẻ tinh thần có nên không?
Trước hết hãy gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý để được đánh giá. Đôi khi nghỉ phép dài, điều chỉnh khối lượng việc là đủ; đôi khi rời môi trường đó là cần thiết. Quyết định nên đi cùng ý kiến chuyên môn và sự hỗ trợ của người thân.
Mới làm vài tháng mà muốn nghỉ thì có sao không?
Không sao nếu lý do rõ ràng, nhưng nên tự hỏi vấn đề là của chỗ làm hay của giai đoạn làm quen. Vài tháng đầu ở chỗ mới thường khó với mọi người. Khi phỏng vấn ở chỗ sau, bạn cần giải thích ngắn gọn, thật và không chê bai chỗ cũ.
Có nên nghỉ việc ngay sau khi nhận thưởng cuối năm không?
Đây là lựa chọn cá nhân, nhiều người chọn như vậy. Cần đọc kỹ quy chế thưởng xem có điều kiện còn làm việc tới một thời điểm nào đó không, và tính cả thời gian báo trước. Báo nghỉ đúng quy định và bàn giao đầy đủ là đủ để rời đi đàng hoàng.