Trước khi nhận một việc làm thêm bên ngoài, hãy đọc lại hợp đồng lao động và nội quy ở ba chỗ: điều khoản về làm việc cho đơn vị khác, điều khoản bảo mật, và điều khoản về sản phẩm bạn tạo ra trong lúc làm việc; sau đó hỏi phòng nhân sự bằng một thư ngắn nếu việc làm thêm có chút liên quan tới ngành của công ty. Hỏi trước mất mười phút. Bị phát hiện rồi mới giải thích thì mất nhiều hơn thế.
Pháp luật lao động hiện hành nhìn chung cho phép người lao động làm việc cho nhiều nơi, miễn là bảo đảm thực hiện đủ những gì đã cam kết với từng nơi. Nhưng hợp đồng và nội quy của từng công ty có thể đặt thêm điều kiện về bảo mật, về không làm cho đối thủ, về xin phép. Bài này hướng dẫn đọc các điều khoản đó ở mức nguyên lý, tự kiểm xung đột lợi ích, viết thư hỏi, và xử lý các tình huống khó. Chi tiết pháp lý cho từng vụ việc nên hỏi luật sư hoặc cơ quan quản lý lao động cấp tỉnh.
Ba chỗ cần đọc lại trong hợp đồng và nội quy
Điều khoản về làm việc cho đơn vị khác. Có hợp đồng không nói gì, có hợp đồng ghi phải xin phép bằng văn bản, có nơi cấm làm cho đơn vị cùng ngành trong thời gian làm việc. Đọc kỹ chữ “cùng ngành” được định nghĩa thế nào: rộng như “lĩnh vực xây dựng” hay hẹp như “đơn vị cạnh tranh trực tiếp”. Nếu chữ quá rộng, hỏi nhân sự cách hiểu thực tế.
Điều khoản bảo mật. Gần như hợp đồng nào cũng có. Nó cấm dùng thông tin của công ty như danh sách khách hàng, giá vốn, quy trình nội bộ, tài liệu kỹ thuật cho mục đích khác. Việc làm thêm của bạn có thể không vi phạm, nhưng nếu bạn làm cho khách cùng ngành, chỉ một bảng tính mẫu mang từ công ty sang cũng là vấn đề.
Điều khoản về sản phẩm tạo ra trong thời gian làm việc. Thiết kế, phần mềm, bài viết bạn làm trong giờ làm hoặc bằng tài nguyên của công ty thường thuộc về công ty. Nếu làm thêm cùng loại sản phẩm, giữ ranh giới rõ: làm ngoài giờ, bằng máy và phần mềm của bạn, lưu ở chỗ của bạn. Chi tiết về quyền tác giả trong quan hệ lao động có bài riêng ở các trang về sở hữu trí tuệ.
Nội quy và quy chế riêng. Ngoài hợp đồng, nội quy lao động, quy chế đạo đức nghề nghiệp, quy định về xung đột lợi ích có thể nằm ở tài liệu riêng mà bạn đã ký nhận khi vào làm. Xin lại bản đó từ nhân sự nếu không còn giữ.
Tự kiểm xung đột lợi ích trước khi hỏi
Xung đột lợi ích là khi việc riêng của bạn có thể khiến bạn ra quyết định không còn hoàn toàn vì lợi ích của công ty. Trả lời từng câu dưới đây; càng nhiều câu “có”, càng nên hỏi kỹ và xin phép bằng văn bản:
| Câu hỏi | Nếu trả lời “có” |
|---|---|
| Việc làm thêm có cùng lĩnh vực với công ty không? | Nên xin phép bằng văn bản, nêu rõ phạm vi |
| Khách hàng của việc làm thêm có thể là khách, nhà cung cấp hay đối thủ của công ty không? | Rủi ro cao, cân nhắc không nhận hoặc hỏi ý kiến trước |
| Bạn có quyền chọn nhà cung cấp, duyệt giá, ký hợp đồng ở công ty không? | Tránh làm thêm cho bất kỳ bên nào có quan hệ mua bán với công ty |
| Bạn có cần dùng máy móc, phần mềm, tài khoản của công ty không? | Không dùng; tự chuẩn bị công cụ riêng |
| Việc làm thêm có rơi vào giờ làm của công ty không, kể cả trả lời tin nhắn? | Dời toàn bộ sang ngoài giờ |
| Bạn có dùng danh nghĩa, chức danh ở công ty để tìm khách không? | Không dùng; chỉ giới thiệu kỹ năng của bản thân |
Nhiều trường hợp trả lời “không” cho mọi câu, như nhân viên ngân hàng dạy đàn cuối tuần, kỹ sư cơ khí chụp ảnh cưới. Với những việc như vậy, nếu hợp đồng không yêu cầu xin phép, bạn vẫn có thể báo nhẹ với quản lý cho minh bạch, nhưng không bắt buộc.
Thư hỏi phòng nhân sự: mẫu và cách viết
Thư hỏi nên ngắn, nêu rõ việc định làm, thời gian làm, và khẳng định những điều bạn sẽ tránh. Viết theo kiểu hỏi ý kiến, không phải kiểu thông báo đã quyết. Một mẫu có thể đổi chữ:
“Chào chị Mai, em là Lan ở phòng Kế toán. Em dự định nhận làm sổ sách cho hai hộ kinh doanh nhỏ của người quen vào buổi tối và cuối tuần, mỗi tuần khoảng năm sáu giờ. Hai hộ này không phải khách hàng, nhà cung cấp hay đơn vị liên quan của công ty mình. Em sẽ làm bằng máy và phần mềm riêng, ngoài giờ làm việc, không dùng tài liệu hay dữ liệu của công ty. Em muốn hỏi theo nội quy thì việc này có cần xin phép chính thức không, và nếu cần thì em làm thủ tục thế nào ạ. Em cảm ơn chị.” (tên người trong thư là giả định)
Thư như vậy có bốn thứ: việc gì, bao nhiêu thời gian, quan hệ với công ty, cam kết tránh. Nó cũng để lại dấu vết rằng bạn đã hỏi một cách thiện chí. Nếu nhân sự trả lời bằng lời, hãy gửi một thư xác nhận lại: “Em ghi nhận chị đã đồng ý việc em làm sổ sách cho hai hộ kinh doanh như trên, em sẽ báo lại nếu có thay đổi.”
Có nên báo quản lý trực tiếp không? Nếu công việc làm thêm có thể ảnh hưởng lịch làm việc, như không nhận làm thêm giờ vào tối thứ Năm, nên nói với quản lý để họ biết khi sắp lịch. Nếu không ảnh hưởng gì, tuỳ văn hoá nhóm.
Những tình huống khó và cách xử lý
Bị từ chối. Hỏi lại lý do cụ thể: vướng điều khoản nào, có thể điều chỉnh phạm vi để được chấp nhận không. Ví dụ không nhận khách cùng ngành, chỉ nhận cá nhân. Nếu vẫn không được, bạn phải chọn giữa tuân thủ và rời đi; làm lén là lựa chọn rủi ro nhất vì có thể dẫn tới kỷ luật theo nội quy.
Đã làm từ trước, giờ mới biết phải xin phép. Chủ động hỏi ngay, nói thật rằng bạn đã nhận việc từ trước vì chưa đọc kỹ quy định. Nêu rõ việc đó không liên quan tới công ty và từ nay bạn sẽ làm theo hướng dẫn. Tự nói ra luôn nhẹ hơn để người khác phát hiện.
Khách của việc làm thêm muốn bạn làm trong giờ hành chính. Nói thẳng lịch của mình: “Ban ngày em làm ở công ty, em nhận trao đổi sau sáu giờ và cuối tuần. Việc gấp trong ngày em không nhận được ạ.” Khách nào không chấp nhận được điều này thì không hợp với bạn lúc này.
Công ty có điều khoản không cạnh tranh sau khi nghỉ. Điều khoản này có hiệu lực tới đâu là câu hỏi pháp lý phức tạp, tuỳ nội dung và quy định hiện hành. Nếu bạn định làm thêm với ý sau này chuyển hẳn sang tự làm, nên hỏi luật sư trước khi đầu tư nhiều.
Giữ ranh giới hằng ngày khi đã được phép
Được phép không có nghĩa là hết rủi ro. Phần lớn rắc rối đến từ những thói quen nhỏ lặp lại mỗi ngày:
- Không mở tin nhắn của khách làm thêm trên máy công ty, kể cả giờ nghỉ trưa.
- Không in, quét, gửi tài liệu của việc làm thêm bằng máy in, máy quét, hộp thư công ty.
- Không xin nghỉ ốm hay xin về sớm để làm việc riêng.
- Không kể với khách làm thêm về khách hàng, giá cả, chuyện nội bộ của công ty, kể cả để tạo uy tín.
- Không mời đồng nghiệp cùng làm việc riêng nếu chưa chắc họ cũng đã được phép.
- Khi việc làm thêm lớn dần, cần nhiều giờ hơn, báo lại nhân sự vì phạm vi đã khác lúc xin.
Những điều này nghe hiển nhiên, nhưng khi bận và mệt, ranh giới dễ mòn. Một tin nhắn trả lời khách trong giờ làm thì không ai để ý; việc đó thành thói quen mỗi ngày thì đồng nghiệp sẽ để ý trước bạn.
Việc làm thêm thường ít vướng và thường dễ vướng
Bảng dưới là các ví dụ điển hình để bạn hình dung mức rủi ro, không thay cho việc đọc hợp đồng của chính mình:
| Vị trí ở công ty | Việc làm thêm ít vướng | Việc làm thêm dễ vướng |
|---|---|---|
| Kế toán công ty thương mại | Dạy kèm toán cho học sinh | Làm sổ sách cho nhà cung cấp của công ty |
| Nhân viên kinh doanh thiết bị | Chụp ảnh tiệc cuối tuần | Bán thiết bị cùng loại cho khách quen của công ty |
| Lập trình viên | Dạy nhạc cụ, viết bài du lịch | Viết phần mềm cho doanh nghiệp cùng mảng với sản phẩm công ty |
| Nhân viên mua hàng | Bán đồ thủ công ở chợ phiên | Làm tư vấn cho bất kỳ nhà cung cấp nào của công ty |
| Giáo viên trung tâm ngoại ngữ | Dịch tài liệu kỹ thuật | Mở lớp riêng nhận học viên của trung tâm |
Điểm chung của cột phải là việc làm thêm chạm vào khách hàng, nhà cung cấp, sản phẩm hoặc thông tin của công ty chính. Điểm chung của cột giữa là không chạm vào thứ gì trong số đó. Nếu việc bạn định làm nằm lưng chừng, hãy coi như nó thuộc cột phải và hỏi trước.
Khi nào nên dừng việc làm thêm
Có những lúc việc làm thêm không còn hợp, kể cả khi đã được phép: bạn được giao vị trí mới có quyền duyệt nhà cung cấp; công ty mở thêm mảng kinh doanh trùng với việc làm thêm; việc làm thêm bắt đầu làm bạn trễ hạn việc chính. Khi đó, xem lại bảng tự kiểm ở trên một lần nữa.
Dừng việc làm thêm cũng cần làm cho tử tế: báo khách trước một khoảng thời gian hợp lý, bàn giao giấy tờ, giới thiệu người làm thay nếu có. Người khách hôm nay có thể là người giới thiệu việc cho bạn sau này.
Ngược lại, nếu thấy việc làm thêm ngày càng hợp hơn việc chính, đó là một quyết định sự nghiệp lớn, không chỉ chuyện xin phép. Phần cân nhắc rời công ty để làm tự do có bài riêng ở các trang về phát triển sự nghiệp.
Câu hỏi thường gặp
Làm thêm ngoài giờ có cần báo công ty không?
Tuỳ hợp đồng lao động và nội quy của công ty bạn. Nhiều nơi không yêu cầu nếu việc làm thêm không liên quan, nhưng một số nơi bắt buộc xin phép bằng văn bản. Đọc lại hợp đồng, nội quy, và hỏi phòng nhân sự khi chưa chắc.
Pháp luật có cấm người lao động làm cho hai công ty cùng lúc không?
Nhìn chung pháp luật lao động hiện hành cho phép giao kết với nhiều nơi, với điều kiện bảo đảm thực hiện đủ các cam kết đã ký. Tuy vậy hợp đồng có thể có điều khoản về bảo mật, không cạnh tranh. Với tình huống cụ thể, hỏi luật sư hoặc cơ quan quản lý lao động cấp tỉnh.
Xung đột lợi ích là gì trong chuyện làm thêm?
Là khi việc riêng của bạn có thể ảnh hưởng tới quyết định bạn đưa ra cho công ty, hoặc dùng thông tin, tài nguyên của công ty cho lợi ích riêng. Ví dụ người phụ trách mua hàng lại làm thêm cho một nhà cung cấp. Trường hợp này thường bị nội quy cấm.
Công ty biết mình làm thêm mà chưa xin phép thì sao?
Hậu quả tuỳ nội quy và mức độ vi phạm, từ nhắc nhở tới kỷ luật. Nếu chưa bị phát hiện, chủ động hỏi và xin phép ngay là cách tốt nhất. Nếu đã bị hỏi, nói thật, giải thích phạm vi, và hỏi điều kiện để tiếp tục hoặc dừng.
Làm thêm cùng ngành có bị coi là vi phạm không?
Không tự động vi phạm, nhưng rủi ro cao hơn. Cần xem hợp đồng có điều khoản không làm cho đơn vị cạnh tranh không, khách của việc làm thêm có liên quan tới công ty không. Xin phép bằng văn bản, nêu rõ phạm vi, là cách an toàn nhất.
Có nên dùng máy tính công ty cấp để làm việc riêng ngoài giờ không?
Không nên. Máy và phần mềm công ty cấp thường chỉ dùng cho công việc, dữ liệu trên đó có thể bị công ty kiểm soát, và sản phẩm làm bằng tài nguyên của công ty dễ gây tranh chấp quyền sở hữu. Tự chuẩn bị công cụ riêng cho việc làm thêm.