Tham công tiếc việc là khi làm việc không còn là lựa chọn mà thành thứ không dừng được: nghĩ về việc cả khi không làm, thấy bứt rứt khi nghỉ, và tiếp tục làm dù đã ảnh hưởng rõ tới sức khoẻ, giấc ngủ, gia đình. Người chăm chỉ làm nhiều khi cần và nghỉ được khi xong; người tham công tiếc việc thì dù xong vẫn tìm việc để làm.
Bài này giúp nhận ra năm dấu hiệu ở chính mình, hiểu vì sao khó dừng, và gỡ dần từng bước. Đây không phải một chẩn đoán y khoa; nếu những dấu hiệu này đi kèm lo âu, trầm buồn, mất ngủ kéo dài, nên tìm tới chuyên gia như phần cuối bài.
Chăm chỉ và tham công tiếc việc khác nhau ở đâu
Bề ngoài, hai kiểu người này giống nhau: đều làm nhiều giờ, đều có trách nhiệm, đều hay được khen. Khác biệt nằm ở bên trong. Người chăm chỉ làm nhiều vì công việc cần và dừng được khi việc xong; họ nghỉ phép mà không áy náy, cuối tuần thật sự nghỉ. Người tham công tiếc việc làm nhiều vì cảm thấy phải làm; khi dừng lại thì thấy lo, thấy có lỗi, thấy trống rỗng.
Một câu hỏi đơn giản để phân biệt: nếu ngày mai không có việc gì gấp, bạn sẽ làm gì? Người chăm chỉ thường có câu trả lời ngay: ngủ thêm, đi chơi, gặp bạn. Người tham công tiếc việc thường thấy khó trả lời, hoặc nghĩ ngay tới việc gì đó có thể làm trước cho tuần sau.
Điều này không có nghĩa là thích công việc là xấu. Nhiều người yêu nghề và làm say mê mà vẫn khoẻ mạnh, vui vẻ. Vấn đề chỉ là khi công việc trở thành thứ duy nhất mang lại cảm giác giá trị, và mọi thứ khác bị đẩy ra rìa.
Năm dấu hiệu nhận ra ở chính mình
Một: nghĩ về việc cả khi không làm. Đang ăn cơm với gia đình, đang xem phim, đang đi chơi, đầu óc vẫn chạy về báo cáo, khách hàng, những việc chưa xong. Thỉnh thoảng thì bình thường; ngày nào cũng vậy là dấu hiệu.
Hai: thấy bứt rứt, có lỗi khi nghỉ. Nghỉ phép mà vẫn kiểm tra thư mỗi giờ. Cuối tuần không làm gì thì thấy mình lười, thấy có lỗi. Kỳ nghỉ dài làm bạn lo hơn là thư giãn.
Ba: làm nhiều hơn mức cần thiết. Việc đã đủ tốt nhưng vẫn sửa thêm nhiều lần. Nhận thêm việc dù đã kín lịch. Tự đặt hạn sớm hơn hạn thật. Làm thêm giờ cả khi không ai yêu cầu.
Bốn: người thân phàn nàn nhiều lần. Gia đình, bạn bè nói bạn lúc nào cũng bận, không có mặt trong những dịp quan trọng, ngồi cạnh mà như không có mặt. Bạn thường đáp lại bằng cách giải thích công việc quan trọng thế nào.
Năm: tiếp tục dù sức khoẻ đã báo động. Mất ngủ, đau đầu, đau dạ dày, mệt kéo dài, nhưng vẫn không giảm việc, hoặc chỉ giảm vài hôm rồi lại như cũ. Bỏ khám bệnh vì không sắp xếp được thời gian.
Vì sao khó dừng
Tham công tiếc việc hiếm khi bắt đầu từ một lựa chọn có ý thức. Nó thường lớn dần từ những điều rất đáng khen: muốn làm tốt, muốn được ghi nhận, muốn lo cho gia đình. Công việc lại cho phản hồi rõ ràng và nhanh: xong một việc, được khen, đạt chỉ tiêu. Những phần khác của cuộc sống, như một mối quan hệ, sức khoẻ, sở thích, cho phản hồi chậm và mơ hồ hơn, nên dễ bị đẩy lùi.
Với một số người, công việc còn là chỗ trốn: trốn chuyện gia đình đang căng thẳng, trốn cảm giác cô đơn, trốn những câu hỏi khó về cuộc sống. Làm việc giúp không phải nghĩ tới những chuyện đó. Nhận ra điều này không dễ, và đôi khi cần một người ngoài, như chuyên gia tâm lý, để nhìn rõ.
Môi trường cũng góp phần: nơi làm việc khen ngợi người làm muộn, coi trả lời tin nhắn lúc nửa đêm là tận tuỵ, đánh giá theo số giờ ngồi ở văn phòng. Ở những nơi như vậy, tham công tiếc việc được thưởng, nên càng khó nhận ra là có vấn đề. Phía tổ chức có trách nhiệm phòng ngừa tình trạng này; trong phạm vi cá nhân, bạn vẫn có những bước tự làm được.
Gỡ dần từng bước, không đột ngột
Bỏ hẳn thói quen làm việc nhiều trong một ngày gần như không thể, và có thể gây lo âu nhiều hơn. Gỡ dần theo các bước sau, mỗi bước giữ một hai tuần:
- Ghi lại giờ làm thật trong một tuần, kể cả những lúc kiểm tra thư, trả lời tin nhắn ngoài giờ. Con số thường gây bất ngờ.
- Chọn một khoảng thời gian không làm việc mỗi tuần, ngắn thôi, ví dụ tối thứ Bảy. Báo trước cho nhóm. Khi thấy bứt rứt, nhận ra cảm giác đó mà không làm theo nó.
- Đặt một tiêu chuẩn "đủ tốt" cho từng loại việc: báo cáo nội bộ sửa tối đa hai lần, thư trả lời khách đọc lại một lần rồi gửi.
- Trước khi nhận thêm việc, hỏi mình: nếu mình không nhận, chuyện gì xảy ra? Nhiều khi câu trả lời là người khác sẽ làm, và điều đó không sao.
- Lên lịch những việc không liên quan tới công việc như một cuộc hẹn: tập thể thao, gặp bạn, đi chơi với gia đình.
- Sau một tháng, xem lại: giờ làm có giảm không, kết quả công việc có thật sự giảm không. Thường thì không.
Bước cuối là bằng chứng quan trọng nhất cho chính bạn. Nhiều người phát hiện ra rằng làm ít giờ hơn mà kết quả không đổi, thậm chí ít sai sót hơn vì đỡ mệt. Phát hiện đó giúp nỗi sợ "nghỉ là hỏng việc" giảm dần.
Những câu tự nói với mình và cách nghĩ lại
Tham công tiếc việc thường đi kèm những câu nói trong đầu nghe rất hợp lý. Bảng dưới đặt chúng cạnh một cách nghĩ khác, để tự đối chiếu khi thấy mình lại sắp làm thêm:
| Câu hay tự nói | Cách nghĩ lại |
|---|---|
| "Không ai làm được việc này bằng mình." | Có thể đúng ở mức chất lượng, nhưng người khác làm ở mức đủ tốt vẫn giúp việc chạy. Hướng dẫn họ là đầu tư cho mình sau này. |
| "Xong đợt này mình sẽ nghỉ." | Đợt này xong sẽ có đợt khác. Nghỉ cần được đặt lịch, không chờ hết việc. |
| "Làm thêm một chút cũng chẳng sao." | Mỗi lần một chút cộng lại thành nhiều giờ mỗi tuần. Ghi lại để thấy con số thật. |
| "Mình làm vì gia đình." | Gia đình có cần thêm giờ làm, hay cần thêm thời gian có mặt? Hỏi họ. |
| "Nghỉ ngơi là lãng phí thời gian." | Nghỉ là một phần để làm việc được lâu dài, giống như ngủ là một phần của ngày. |
Không cần bắt mình tin ngay vào cột bên phải. Chỉ cần mỗi lần câu bên trái xuất hiện, bạn nhớ rằng có một cách nhìn khác, và cho mình một nhịp để chọn.
Ảnh hưởng tới người xung quanh
Tham công tiếc việc không chỉ là chuyện của một người. Ở nhà, người thân dần quen với việc bạn vắng mặt, trẻ con quen với việc bố mẹ cầm điện thoại cả bữa cơm, người bạn đời gánh thêm phần việc nhà. Những thay đổi này diễn ra chậm nên ít ai để ý, cho tới khi có một cuộc cãi nhau lớn hay một lời trách bùng ra.
Ở chỗ làm, người tham công tiếc việc đôi khi vô tình đặt chuẩn cho cả nhóm: trả lời tin nhắn lúc khuya, gửi việc vào cuối tuần, khiến đồng nghiệp cảm thấy mình cũng phải làm theo. Nếu bạn là người có kinh nghiệm hay được cấp dưới, người mới nhìn theo, thói quen của bạn có ảnh hưởng nhiều hơn bạn nghĩ.
Nhìn ra ảnh hưởng này không nhằm làm bạn thấy có lỗi thêm, mà để thấy rằng giảm bớt giờ làm không chỉ là việc cho riêng mình. Nó cũng là cách trả lại thời gian cho những người đang chờ bạn, và cho đồng nghiệp một chuẩn làm việc dễ thở hơn.
Một tuần thử nghiệm: theo dõi và ghi lại
Nếu chưa chắc mình có thuộc nhóm tham công tiếc việc hay không, thử một tuần theo dõi đơn giản. Mỗi tối, ghi ngắn vào sổ:
- Hôm nay mình làm việc tổng cộng bao nhiêu giờ, kể cả kiểm tra tin nhắn ngoài giờ.
- Có lúc nào đang không làm mà đầu óc vẫn nghĩ về việc không, khoảng bao lâu.
- Có lúc nào cảm thấy bứt rứt vì đang nghỉ không, lúc đó mình làm gì.
- Hôm nay mình đã dành bao nhiêu thời gian cho người thân, cho bản thân.
- Mình ngủ mấy tiếng đêm qua, ngủ có sâu không.
Cuối tuần, đọc lại năm dòng của bảy ngày. Không cần chấm điểm hay so với ai. Chỉ cần nhìn xem những con số đó có phải là cuộc sống mình muốn duy trì trong một năm tới hay không. Nhiều người nhận ra vấn đề không phải từ một bài kiểm tra mà từ chính cuốn sổ này.
Khi nào nên gặp chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ
Tham công tiếc việc không phải là bệnh được chẩn đoán theo một tiêu chuẩn duy nhất, nhưng nó có thể đi kèm hoặc che giấu những vấn đề cần được hỗ trợ chuyên môn. Nên tìm chuyên gia khi:
- Đã thử giảm nhiều lần mà không được, mỗi lần dừng là lo âu dữ dội.
- Mất ngủ kéo dài, ngủ dậy vẫn mệt, hoặc phải dùng rượu bia để ngủ được.
- Buồn chán, trống rỗng, mất hứng thú kéo dài từ hai tuần trở lên, kể cả với công việc.
- Có triệu chứng thể chất kéo dài như đau ngực, hồi hộp, đau dạ dày, đau đầu thường xuyên.
- Quan hệ gia đình căng thẳng nghiêm trọng vì công việc.
Chuyên gia tâm lý giúp tìm hiểu điều gì đang đẩy bạn làm việc không ngừng và tập những cách khác để đối phó với lo âu. Bác sĩ giúp kiểm tra những ảnh hưởng tới sức khoẻ thể chất. Nếu có ý nghĩ làm hại bản thân, hãy tìm trợ giúp ngay: nói với người thân, tới cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi cấp cứu 115.
Câu hỏi thường gặp
Tham công tiếc việc có phải là bệnh không?
Hiện chưa có một chẩn đoán y khoa thống nhất mang tên tham công tiếc việc, nhưng các nhà nghiên cứu tâm lý đã mô tả nó như một kiểu hành vi làm việc không kiểm soát được, có thể ảnh hưởng tới sức khoẻ và quan hệ. Nếu lo lắng, chuyên gia tâm lý giúp đánh giá tình trạng cụ thể.
Làm việc nhiều giờ có thật sự ảnh hưởng sức khoẻ không?
Có. Một ước tính của WHO và Tổ chức Lao động Quốc tế công bố năm 2021 cho thấy làm việc từ 55 giờ mỗi tuần trở lên gắn với nguy cơ đột quỵ và bệnh tim cao hơn so với làm việc 35 đến 40 giờ. Ngoài ra còn ảnh hưởng tới giấc ngủ, tâm trạng và quan hệ gia đình.
Người thân tham công tiếc việc thì nên nói thế nào?
Nói về cảm nhận của mình và những sự việc cụ thể, không dán nhãn: "Ba tuần nay anh về sau mười giờ, con hỏi bố đâu mỗi tối." Đề nghị một việc nhỏ cùng làm, như một bữa tối không điện thoại. Nếu tình trạng nghiêm trọng, gợi ý cùng đi gặp chuyên gia.
Khởi nghiệp hay làm chủ thì làm nhiều có phải bình thường không?
Giai đoạn đầu thường cần nhiều giờ, nhưng nguyên tắc vẫn vậy: cần có giờ nghỉ, giấc ngủ, và một vài khoảng không công việc. Người làm chủ kiệt sức thì cả doanh nghiệp chịu ảnh hưởng. Bài này viết cho người làm công ăn lương nhưng các dấu hiệu áp dụng chung.
Giảm giờ làm có bị đánh giá thấp không?
Tuỳ nơi làm việc. Ở phần lớn nơi, kết quả quan trọng hơn số giờ ngồi. Nếu giảm giờ mà kết quả vẫn giữ được, nói rõ kết quả trong báo cáo. Nếu nơi làm việc chỉ đánh giá theo giờ ngồi lại, đó là thông tin để bạn cân nhắc lâu dài.
Có nên xoá ứng dụng công việc khỏi điện thoại không?
Không cần cực đoan như vậy nếu công việc cần. Tắt thông báo ngoài giờ, chuyển ứng dụng vào một thư mục khó thấy, hoặc dùng chế độ tập trung của điện thoại thường đủ để giảm việc kiểm tra theo phản xạ.