Cân bằng công việc và cuộc sống không có nghĩa là chia đều tám giờ làm, tám giờ nghỉ, tám giờ ngủ. Nó có nghĩa là trong một khoảng thời gian đủ dài, vài tuần hay một tháng, công việc không lấy mất những thứ bạn coi là quan trọng: sức khoẻ, giấc ngủ, gia đình, những người thân, và một chút thời gian cho riêng mình. Có tuần lệch về công việc là bình thường; lệch mãi thì cần sửa.
Bài này đi theo cách thực tế: nhìn lại một tuần của mình bằng con số, chọn vài ranh giới giữ được thay vì đặt ra những quy tắc lý tưởng rồi bỏ, nói với sếp và gia đình thế nào, và khi nào nên tìm tới chuyên gia. Với người làm việc ở nhà, chuyện giờ tắt máy và tin nhắn ngoài giờ có bài riêng ở danh mục làm từ xa.
Nhìn lại một tuần bằng con số
Cảm giác "lúc nào cũng bận" thường không chính xác. Ghi lại một tuần bình thường theo các dòng sau, mỗi tối mất hai phút, rồi cộng lại vào cuối tuần:
| Hạng mục | Ghi gì | Câu hỏi để tự đọc |
|---|---|---|
| Giờ làm việc | Từ lúc bắt đầu tới lúc thật sự dừng, kể cả trả lời tin nhắn buổi tối | Có nhiều hơn mình nghĩ không? |
| Giờ đi lại | Thời gian đi và về | Có thể dùng quãng này để nghỉ (nghe nhạc, nhìn đường) thay vì làm tiếp? |
| Giờ ngủ | Giờ lên giường và giờ dậy | Có đêm nào dưới bảy tiếng không, mấy đêm? |
| Thời gian với người thân | Bữa cơm chung, trò chuyện không nhìn điện thoại | Có ngày nào gần như không có? |
| Thời gian cho mình | Vận động, sở thích, đi dạo, đọc sách | Có hoạt động nào không liên quan tới việc hay việc nhà? |
Cuối tuần, đọc lại bảng và khoanh tròn một chỗ lệch nhất. Đó là chỗ nên sửa đầu tiên, không phải tất cả cùng lúc. Với giấc ngủ, các tổ chức y khoa về giấc ngủ như Viện Hàn lâm Y học Giấc ngủ Hoa Kỳ khuyến nghị người trưởng thành ngủ từ bảy giờ trở lên mỗi đêm; nếu tuần nào cũng thiếu, đó thường là chỗ đáng sửa trước nhất.
Con số giúp bạn nói chuyện với người khác dễ hơn. "Tuần này em làm 58 giờ" là thông tin cụ thể; "em mệt lắm" thì dễ bị trả lời "ai chẳng mệt".
Ba ranh giới giữ được, thay vì mười quy tắc lý tưởng
Một giờ dừng việc mỗi ngày. Không phải giờ tan làm trên giấy, mà là giờ bạn thật sự thôi xử lý việc. Chọn giờ thực tế, ví dụ 19 giờ, thay vì một con số lý tưởng không bao giờ giữ được. Mười phút trước giờ đó, ghi lại việc dở và việc của ngày mai để đầu óc không phải nhớ hộ.
Một khoảng thời gian không bị chạm tới mỗi tuần. Có thể là bữa tối thứ Tư với gia đình, buổi sáng Chủ nhật đi bộ, buổi tập thể thao tối thứ Ba. Coi nó như một cuộc hẹn với khách, chỉ dời khi thật sự bất khả kháng.
Một kênh liên lạc cho việc gấp ngoài giờ. Thống nhất với sếp và nhóm: ngoài giờ, việc gấp thật thì gọi điện; tin nhắn thường thì trả lời vào sáng hôm sau. Có quy ước rõ ràng, bạn không phải mở ứng dụng chat liên tục chỉ để kiểm tra có gì gấp không.
Giữ ba ranh giới này trong một tháng trước khi thêm cái mới. Ranh giới mới cần thời gian để người xung quanh quen. Thêm quá nhiều cùng lúc dễ làm bạn bỏ hết sau một tuần. Khi ba điều trên đã thành nếp, mới tính tới những điều khác như không mang máy tính đi nghỉ phép.
Vì sao ranh giới hay bị phá, và cách giữ lại
Ranh giới hay bị phá không phải vì người ta yếu đuối, mà vì có một áp lực rất thật: sợ bị xem là kém nhiệt tình, sợ bỏ lỡ một việc quan trọng, sợ đồng nghiệp phải gánh thay. Hiểu được nỗi sợ nào đang đẩy mình làm tiếp giúp chọn cách xử lý đúng. Sợ bỏ lỡ việc quan trọng thì giải quyết bằng quy ước việc gấp. Sợ bị đánh giá thì giải quyết bằng cách làm tốt và báo cáo rõ trong giờ làm.
Một mẹo nhỏ là làm cho ranh giới dễ giữ hơn: tắt thông báo ứng dụng chat công việc sau giờ dừng việc, để máy tính ở công ty nếu không cần mang về, tách hai tài khoản trên điện thoại nếu được. Mỗi lần phải mở khoá, bấm qua hai bước mới thấy tin nhắn công việc, bạn có thêm một nhịp để tự hỏi có cần đọc ngay không.
Khi bị phá vì việc gấp thật, như sự cố với khách lớn, thì cứ xử lý, rồi bù lại sau: về sớm hơn một buổi, nghỉ bù nếu công ty có chế độ. Ranh giới không phải là bức tường không bao giờ được vượt, mà là mặc định mà bạn quay về sau mỗi lần ngoại lệ.
Cũng nên để ý chuyện ranh giới bị phá từ chính mình. Nhiều tin nhắn công việc buổi tối không phải do sếp gửi tới mà do mình gửi đi, rồi kéo theo người khác trả lời. Nếu nghĩ ra việc lúc tối, ghi vào sổ hoặc hẹn giờ gửi vào sáng hôm sau. Cách này giữ ranh giới cho cả bạn lẫn đồng nghiệp.
Nói với sếp khi khối lượng việc thường xuyên tràn ra ngoài giờ
Nếu tuần nào cũng làm muộn, đó thường là vấn đề khối lượng hoặc cách phân việc, không phải vấn đề của riêng bạn. Một cuộc trao đổi có chuẩn bị theo các bước sau dễ đi tới kết quả hơn:
- Mang số liệu: số giờ làm thực tế trong hai đến bốn tuần, những việc chiếm nhiều thời gian nhất.
- Mở bằng mục tiêu chung: "Em muốn giữ được chất lượng các báo cáo trong mùa cao điểm sắp tới."
- Nêu tình trạng: "Bốn tuần qua em trung bình làm khoảng 55 giờ mỗi tuần, chủ yếu do việc đối chiếu công nợ dồn vào cuối tháng." (số liệu ví dụ giả định)
- Đưa đề xuất: chia lại việc, lùi một việc ít gấp, hỗ trợ thêm người vào cuối tháng, hoặc đổi cách làm để giảm giờ.
- Hỏi sếp chọn, và hẹn xem lại sau một tháng.
Nói về chất lượng công việc và rủi ro sai sót thường được nghe hơn nói về mệt mỏi. Nếu làm thêm giờ thường xuyên, chuyện tính giờ làm thêm, giới hạn và chế độ nghỉ bù được pháp luật lao động quy định; hỏi phòng nhân sự về quy định hiện hành và quy chế của công ty.
Nếu sau nhiều lần nói mà tình trạng không đổi, đó là thông tin quan trọng để bạn tự cân nhắc về công việc lâu dài. Chuyện cân nhắc đổi việc nằm ngoài phạm vi bài này.
Thoả thuận ở nhà: cân bằng không chỉ là chuyện công ty
Nhiều người về nhà là bắt đầu ca làm thứ hai: nấu ăn, dọn dẹp, kèm con học, chăm người già. Cân bằng công việc và cuộc sống vì thế cũng là chuyện chia việc trong nhà. Nếu một người trong gia đình gánh gần hết việc nhà trong khi cả hai cùng đi làm, người đó gần như không có thời gian cho riêng mình.
Ngồi lại với người trong nhà, liệt kê các việc nhà theo tuần và ai đang làm, giống như liệt kê việc ở công ty. Nhìn danh sách bằng chữ thường dễ thống nhất hơn những lời trách "anh chẳng làm gì", "em lúc nào cũng kêu". Chia lại theo lịch làm việc thực tế của từng người: người về sớm nấu cơm, người về muộn rửa bát và kèm con học bài.
Cũng nên nói với gia đình về những giai đoạn bận đặc biệt ở công ty, như mùa quyết toán, đợt ra mắt sản phẩm, trước khi nó đến. Biết trước, người nhà dễ thông cảm và chủ động san sẻ hơn là khi bạn về muộn liên tục mà không giải thích gì.
Năm việc nhỏ cho tuần tới
Không cần thay đổi cả cuộc sống. Chọn một hai việc trong danh sách sau và làm thử trong một tuần:
- Đặt báo thức "dừng việc" hằng ngày, khi chuông kêu thì ghi việc dở và đóng máy.
- Ăn bữa tối không có điện thoại trên bàn ít nhất ba tối trong tuần.
- Đi bộ hai mươi phút vào một buổi trong tuần, không nghe điện thoại công việc trong lúc đi.
- Tắt thông báo ứng dụng chat công việc từ tối thứ Sáu tới sáng thứ Hai, chỉ để kênh gọi điện cho việc gấp.
- Dành một buổi cuối tuần cho một việc không liên quan tới công việc mà bạn đã bỏ lâu: gặp bạn cũ, sửa đồ, nấu một món, chơi với con.
Cuối tuần, xem việc nào giữ được, việc nào không, và vì sao. Những việc giữ được thì tiếp tục; việc không giữ được thì chỉnh cho vừa sức hơn. Cân bằng là chuyện điều chỉnh liên tục, không có trạng thái "đã cân bằng xong".
Khi nào nên tìm tới chuyên gia
Mất cân bằng một thời gian ngắn là bình thường. Nên tìm hỗ trợ khi:
- Mất ngủ hoặc ngủ quá nhiều kéo dài nhiều tuần.
- Buồn bã, chán nản, mất hứng thú với cả những việc trước đây thích, kéo dài từ hai tuần trở lên.
- Hay cáu gắt với người thân, căng thẳng gia đình tăng lên rõ rệt vì công việc.
- Có triệu chứng thể chất như đau đầu, đau dạ dày, hồi hộp kéo dài mà khám không thấy nguyên nhân rõ.
- Dùng rượu bia, thuốc lá hay chất khác nhiều hơn trước để "xả".
Có thể bắt đầu với bác sĩ đa khoa để kiểm tra thể chất, rồi được giới thiệu tới bác sĩ chuyên khoa tâm thần hoặc chuyên gia tâm lý nếu cần. Một số doanh nghiệp có chương trình hỗ trợ tâm lý cho nhân viên; hỏi phòng nhân sự. Nếu có ý nghĩ làm hại bản thân, cần tìm trợ giúp ngay: nói với người thân, tới cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi cấp cứu 115.
Câu hỏi thường gặp
Mới đi làm có nên đặt ranh giới ngay không?
Những tháng đầu, việc học nhanh có thể cần thêm thời gian, và điều đó bình thường. Nhưng vẫn nên giữ những ranh giới cơ bản như giấc ngủ, bữa ăn, một khoảng nghỉ trong tuần. Hỏi người hướng dẫn về văn hoá làm ngoài giờ của bộ phận để biết điều gì là bình thường ở đó.
Sếp nhắn tin lúc nửa đêm có phải trả lời ngay không?
Tuỳ quy ước của nhóm. Nếu chưa có quy ước, hỏi sếp một lần: "Những tin nhắn ngoài giờ, anh muốn em trả lời ngay hay sáng hôm sau ạ?" Nhiều người nhắn khi nghĩ ra việc, không có ý muốn trả lời ngay. Việc gấp thật thường sẽ là một cuộc gọi.
Làm hai công việc thì cân bằng thế nào?
Ghi lại tổng giờ làm cả hai việc và giờ ngủ trong tuần; nếu giấc ngủ thường xuyên bị cắt, đó là dấu hiệu cần giảm. Chọn việc làm thêm có giờ linh hoạt, giữ ít nhất một ngày nghỉ trọn vẹn. Danh mục làm thêm của trang có bài riêng về chọn việc làm thêm khi đang có việc chính.
Có nên nghỉ phép năm đều trong năm hay dồn một lần?
Mỗi cách có lợi riêng. Nghỉ rải rác giúp có những quãng thở đều đặn; nghỉ dài một lần giúp đầu óc thật sự tách khỏi công việc. Nhiều người kết hợp: vài ngày rải trong năm và một kỳ nghỉ dài hơn. Quan trọng là đừng để phép năm trôi mất vì ngại xin nghỉ.
Cảm thấy có lỗi khi về đúng giờ trong khi đồng nghiệp ở lại thì sao?
Nếu việc của bạn đã xong và đúng chất lượng, về đúng giờ là bình thường. Có thể chào và hỏi nhanh "có việc gì cần em hỗ trợ trước khi về không" khi nhóm đang gấp. Văn hoá ngồi lại cho có thường làm giảm hiệu quả chung, không phải tăng.
Đang có con nhỏ thì làm sao cân bằng được?
Giai đoạn con nhỏ thường khó cân bằng nhất. Chia việc rõ với người cùng chăm con, tận dụng các chế độ dành cho người lao động có con nhỏ theo quy định hiện hành và chính sách công ty, và chấp nhận rằng có những việc tạm hạ chuẩn. Đừng ngại xin hỗ trợ từ gia đình, bạn bè.