Xin việc trái ngành ở công việc đầu tiên hoàn toàn khả thi nếu bạn chọn đúng loại vị trí: những vị trí "cầu nối" dùng được một phần kiến thức hay kỹ năng từ ngành đã học, và không đòi bằng cấp chuyên ngành như điều kiện bắt buộc. Người tuyển ở các vị trí này quan tâm bạn làm được việc gì hơn là bằng của bạn ghi gì.
Bài này dành cho sinh viên sắp ra trường và người mới tốt nghiệp muốn làm khác ngành học ngay từ việc đầu tiên. Đây không phải chuyện chuyển nghề khi đã đi làm nhiều năm (đã có các trang hướng nghiệp viết riêng), cũng không phải chuyện học lại một ngành mới. Ở đây chỉ là: làm sao để lá đơn đầu tiên của bạn không bị loại chỉ vì dòng chuyên ngành.
Vì sao nhiều người mới ra trường làm khác ngành
Có nhiều lý do rất bình thường. Có người chọn ngành năm mười tám tuổi theo lời khuyên gia đình, học xong mới thấy không hợp. Có người phát hiện mình thích một mảng khác qua việc làm thêm. Có người ở địa phương có ít việc đúng ngành. Có người muốn thử sức ở một môi trường khác trước khi quyết định lâu dài. Không có lý do nào trong số này là điều phải che giấu.
Người tuyển dụng ở nhiều vị trí phổ thông và văn phòng cấp đầu vào cũng hiểu điều đó. Với họ, một người mới ra trường dù học ngành gì cũng cần được hướng dẫn lại phần lớn công việc thực tế. Điều họ cân nhắc là bạn có học nhanh không, có thái độ làm việc nghiêm túc không, và có lý do hợp lý để chọn vị trí này không.
Tuy vậy, cũng có những vị trí bắt buộc bằng cấp đúng chuyên ngành, như các nghề có điều kiện hành nghề theo quy định, hoặc vị trí kỹ thuật đòi nền tảng kiến thức sâu. Những vị trí đó không phải là đích của bài này. Đích là những vị trí mà bằng cấp chỉ là một yếu tố, còn kỹ năng và cách bạn trình bày có trọng lượng thật.
Vị trí cầu nối theo một số nhóm ngành học
Bảng dưới là ví dụ để bạn hình dung cách tìm vị trí cầu nối, không phải danh sách đầy đủ. Ý tưởng chung: tìm vị trí dùng được một phần vốn cũ, dù chỉ ba bốn phần mười:
| Ngành đã học | Muốn làm hướng | Vị trí cầu nối có thể thử | Vốn cũ dùng được |
|---|---|---|---|
| Kỹ thuật cơ khí | Kinh doanh | Nhân viên kinh doanh thiết bị, vật tư kỹ thuật | Hiểu sản phẩm, đọc được thông số |
| Ngôn ngữ | Hành chính – văn phòng | Trợ lý văn phòng ở công ty có đối tác nước ngoài | Viết, dịch, giao tiếp |
| Sư phạm | Chăm sóc khách hàng | Nhân viên tư vấn ở đơn vị giáo dục, đào tạo | Giải thích, kiên nhẫn, làm việc với phụ huynh |
| Nông nghiệp | Bán hàng | Nhân viên kinh doanh vật tư nông nghiệp | Hiểu khách hàng nông hộ, hiểu mùa vụ |
| Du lịch | Nhân sự | Nhân viên hành chính nhân sự ở khách sạn, khu nghỉ | Hiểu vận hành ngành dịch vụ |
| Kế toán | Kho vận | Nhân viên kế toán kho, thống kê kho | Đối chiếu số liệu, cẩn thận |
Điểm chung của mọi dòng: vị trí cầu nối nằm ở chỗ giao giữa ngành cũ và hướng mới. Bạn không cạnh tranh trực tiếp với người học đúng ngành mới, mà có một lợi thế họ không có. Sau một hai năm ở vị trí cầu nối, bạn đã có kinh nghiệm đúng hướng mới để đi tiếp.
Tìm bằng chứng từ việc học, làm thêm và hoạt động
Môn học, đồ án có liên quan. Một sinh viên kỹ thuật muốn làm kinh doanh có thể từng làm đồ án tính chi phí, khảo sát nhu cầu, thuyết trình trước hội đồng. Đó là bằng chứng gần với kinh doanh hơn bạn nghĩ.
Việc làm thêm. Nhiều người đã làm đúng hướng mới qua việc làm thêm: bán hàng, trực quầy, gia sư, phụ việc văn phòng. Kể rõ thời gian, việc cụ thể, kết quả. Đây thường là bằng chứng mạnh nhất cho người trái ngành.
Hoạt động câu lạc bộ, tình nguyện. Tổ chức sự kiện, phụ trách truyền thông cho câu lạc bộ, điều phối tình nguyện viên… đều là kinh nghiệm thật, dù không có lương. Kể như kể một việc làm, có vai trò và kết quả.
Tự học có sản phẩm. Tự học một kỹ năng của hướng mới và có thứ để chỉ ra: một bảng tính phân tích, một bài viết, một kế hoạch bán hàng thử cho một cửa hàng quen. Sản phẩm nhỏ mà thật thuyết phục hơn chứng chỉ khoá học ngắn.
Chọn hai ba bằng chứng mạnh nhất. Đừng kể hết. Lời ứng tuyển chỉ cần hai ba bằng chứng sát nhất với vị trí. Phần còn lại để dành cho buổi phỏng vấn.
Viết lời ứng tuyển không phải xin lỗi
Lỗi phổ biến nhất của người trái ngành là mở đầu bằng lời xin lỗi: "Mặc dù em học ngành khác nhưng…", "Tuy em không có chuyên môn…". Câu đó đặt điểm yếu lên đầu và khiến người đọc nhìn bạn qua lăng kính thiếu sót. Cách tốt hơn là mở đầu bằng điều bạn làm được, rồi mới nhắc tới ngành học như một điểm cộng hoặc một chi tiết bình thường.
So sánh hai câu. Câu thứ nhất: "Mặc dù em học Sư phạm Văn nhưng em rất muốn làm chăm sóc khách hàng." Câu thứ hai: "Em có một năm làm gia sư và hai năm trực tư vấn tuyển sinh cho khoa, quen giải thích một vấn đề nhiều lần theo nhiều cách cho phụ huynh và học sinh. Em tốt nghiệp Sư phạm Văn và muốn dùng kỹ năng này ở vị trí chăm sóc khách hàng của trung tâm." Câu thứ hai dài hơn nhưng người đọc thấy ngay bạn hợp ở đâu.
Không cần giải thích dài vì sao không làm đúng ngành. Nếu người tuyển muốn biết, họ sẽ hỏi trong phỏng vấn, và lúc đó bạn trả lời ngắn gọn, tích cực, hướng về phía trước. Cách xây câu chuyện đầy đủ cho câu hỏi "vì sao không làm đúng ngành" có các trang hướng nghiệp viết riêng; ở giai đoạn ứng tuyển, chỉ cần một câu nối là đủ.
Câu nói mẫu cho người trái ngành
Vài câu dùng được trong lời ứng tuyển, cuộc gọi sơ bộ và khi người quen hỏi chuyện:
- Câu nối trong lời ứng tuyển: "Em tốt nghiệp ngành Kỹ thuật cơ khí, đã làm thêm bán hàng ở một cửa hàng dụng cụ cầm tay một năm. Em muốn ứng tuyển vị trí kinh doanh thiết bị vì vừa hiểu sản phẩm, vừa đã quen nói chuyện với khách."
- Khi người tuyển hỏi nhanh qua điện thoại "sao không làm đúng ngành": "Dạ trong lúc học em làm thêm bán hàng và thấy hợp với việc tiếp xúc khách hơn. Kiến thức kỹ thuật em vẫn dùng được để tư vấn sản phẩm cho đúng."
- Khi bố mẹ hỏi "học bốn năm rồi bỏ à": "Con không bỏ đâu ạ. Vị trí này vẫn dùng kiến thức ngành con học, chỉ là con làm ở phía bán hàng. Làm vài năm con sẽ biết rõ mình hợp hướng nào."
- Khi tự giới thiệu ở ngày hội việc làm: "Em học Ngôn ngữ, đang tìm vị trí trợ lý văn phòng ở công ty có làm việc với đối tác nước ngoài. Em có kinh nghiệm dịch tài liệu cho câu lạc bộ trong hai năm."
Mọi câu đều có ba thành phần: ngành học được nhắc như một sự thật bình thường, một bằng chứng cụ thể, và vị trí mong muốn. Không câu nào có chữ "mặc dù".
Chọn nơi nộp: ai dễ nhận người trái ngành hơn
Một số loại nơi làm việc thường cởi mở hơn với người mới ra trường khác ngành. Doanh nghiệp có chương trình tuyển sinh viên mới tốt nghiệp, thường ghi "không yêu cầu chuyên ngành" hoặc "chấp nhận mọi ngành", là nơi đầu tiên nên tìm. Doanh nghiệp vừa và nhỏ, nơi người tuyển cũng là người quản lý trực tiếp, thường quyết dựa vào ấn tượng và thái độ nhiều hơn bằng cấp. Các vị trí bán hàng, chăm sóc khách hàng, hành chính, điều phối thường đặt kỹ năng lên trước ngành học.
Ngược lại, các vị trí ở bộ phận chuyên môn hẹp của doanh nghiệp lớn, có quy trình lọc hồ sơ theo chuyên ngành tự động, thường khó vào hơn ở việc đầu tiên. Không phải không thể, nhưng tỷ lệ cạnh tranh không có lợi cho bạn. Dồn phần lớn đơn vào nhóm nơi cởi mở, chỉ để một vài đơn cho nhóm khó.
Khi đọc tin, chú ý những chữ như "ưu tiên các ngành…" thay vì "yêu cầu tốt nghiệp ngành…". Chữ "ưu tiên" nghĩa là ngành học là điểm cộng, không phải điều kiện loại. Muốn xem nhiều tin cùng lúc để lọc theo ngành và khu vực, có thể tham khảo mangvieclam.com, rồi đánh dấu riêng những tin không giới hạn chuyên ngành.
Chuẩn bị cho câu hỏi về ngành học trong phỏng vấn
Gần như chắc chắn bạn sẽ được hỏi vì sao chọn vị trí khác ngành. Chuẩn bị câu trả lời trong ba câu: một câu về điều bạn phát hiện ra trong lúc học hoặc làm thêm, một câu về điều bạn mang theo từ ngành cũ, một câu về điều bạn muốn học ở vị trí này. Tập nói thành tiếng vài lần để nó tự nhiên, không như học thuộc.
Một câu hỏi khác hay gặp: "Nếu sau này có việc đúng ngành, em có bỏ đi không?" Người tuyển hỏi vì họ lo đầu tư đào tạo rồi mất người. Trả lời thật lòng nhưng cho họ thấy bạn có kế hoạch: bạn muốn làm vị trí này đủ lâu để thành thạo, và hướng bạn chọn là hướng bạn thấy hợp sau khi đã thử. Đừng hứa "làm cả đời" vì không ai tin câu đó.
Cuối cùng, đừng tự hạ thấp ngành đã học. Câu "ngành em học ra trường khó xin việc lắm" làm người nghe nghĩ bạn chọn vị trí này vì không còn đường khác. Nói về điều bạn chọn, không nói về điều bạn chạy khỏi.
Câu hỏi thường gặp
Làm trái ngành ở việc đầu tiên có ảnh hưởng về sau không?
Phần lớn trường hợp không, nếu bạn làm tốt và có kinh nghiệm thật ở hướng mới. Sau vài năm, người tuyển nhìn vào kinh nghiệm làm việc nhiều hơn ngành học. Nếu sau này muốn quay về đúng ngành, kiến thức có thể cần ôn lại.
Có nên ghi ngành học lên đầu hồ sơ không?
Với người trái ngành, thường nên đưa phần kinh nghiệm và kỹ năng liên quan lên trước, phần học vấn sau. Cách sắp xếp hồ sơ chi tiết có ở các trang chuyên về hồ sơ xin việc.
Có cần học thêm chứng chỉ trước khi xin việc trái ngành không?
Không bắt buộc với phần lớn vị trí cầu nối. Một khoá ngắn có ích nếu nó cho bạn kỹ năng dùng ngay và có sản phẩm để chỉ ra. Đừng trì hoãn nộp đơn chỉ để chờ đủ chứng chỉ.
Tin tuyển dụng ghi "tốt nghiệp ngành X" thì có nên nộp không?
Nếu ghi là "yêu cầu" và vị trí cần chuyên môn sâu, cơ hội thấp. Nếu ghi "ưu tiên" hoặc vị trí thiên về kỹ năng giao tiếp, tổ chức, vẫn đáng thử, nhất là khi bạn có bằng chứng kinh nghiệm gần.
Làm trái ngành có bị trả lương thấp hơn không?
Lương phụ thuộc vị trí và năng lực hơn là ngành học. Ở vị trí cầu nối, người mới ra trường thường bắt đầu ở mặt bằng đầu vào của vị trí đó. Cách tìm hiểu mặt bằng là so nhiều tin cùng vị trí có ghi khoảng lương.
Bố mẹ không đồng ý cho làm trái ngành thì sao?
Lắng nghe lo lắng của bố mẹ, thường là sợ con phí công học. Giải thích rằng vị trí bạn chọn vẫn dùng kiến thức đã học, và đây là bước thử để biết hướng hợp. Một kế hoạch cụ thể thường thuyết phục hơn tranh luận.