Những câu hỏi phỏng vấn tưởng dễ mà khó là những câu nghe như chuyện xã giao: "Bạn biết gì về công ty?", "Vì sao bạn ứng tuyển vị trí này?", "Bạn có đang ứng tuyển nơi khác không?", "Khi nào bạn đi làm được?", "Lúc rảnh bạn làm gì?", "Người cũ nhận xét bạn thế nào?". Chúng khó vì ứng viên thường không chuẩn bị, trả lời theo phản xạ, và chính phản xạ đó cho người hỏi biết bạn đã tìm hiểu đến đâu, có thật sự muốn việc này không và có nói thật không.
Cách trả lời chung cho cả nhóm: hiểu người hỏi đang kiểm điều gì, trả lời ngắn trong khoảng 30 đến 60 giây, có một chi tiết cụ thể thay cho tính từ chung chung, và nối câu trả lời về công việc đang tuyển. Dưới đây là từng câu, ý thật của người hỏi, lỗi hay gặp và câu nói mẫu theo vài hoàn cảnh khác nhau. Các mẫu để xưng "em"; người lớn tuổi hơn người phỏng vấn cứ đổi sang cách xưng hô trang trọng mình quen dùng.
Vì sao câu hỏi "dễ" lại hay làm hỏng buổi phỏng vấn
Ở những câu hỏi khó như "kể về một lần thất bại", ai cũng biết phải chuẩn bị nên câu trả lời thường đã được nghĩ trước. Câu hỏi dễ thì khác: nó đến ở phút đầu hoặc phút cuối, giọng người hỏi thoải mái, nên ứng viên trả lời như nói chuyện ở quán nước. Kết quả là những câu như "Dạ em thấy công ty mình lớn, môi trường chuyên nghiệp" hay "Em đi làm ngay được ạ" — không sai, nhưng không nói thêm được điều gì về bạn.
Người phỏng vấn có kinh nghiệm dùng chính những câu này để lọc. Một câu trả lời chung chung về công ty cho thấy bạn rải đơn hàng loạt. Một câu "em đi làm ngay được" trong khi bạn đang có việc cho thấy bạn sẵn sàng bỏ chỗ cũ không bàn giao, và người ta tự hỏi sau này bạn có làm thế với họ không. Một câu "người cũ nhận xét em chăm chỉ" mà không có ví dụ thì gần như vô nghĩa.
Tin tốt là các câu này đoán trước được gần như chắc chắn, nên chỉ cần mười lăm phút chuẩn bị là bạn đã hơn phần lớn người ngồi cùng phòng chờ. Điều cần tránh là học thuộc lòng: người nghe nhận ra ngay giọng đọc bài. Cách tốt hơn là nhớ ba ý chính cho mỗi câu, rồi nói bằng lời của mình.
"Bạn biết gì về công ty?" — câu kiểm tra bạn đã tìm hiểu thật hay chưa
Người hỏi không cần bạn đọc lại lịch sử thành lập. Họ muốn biết bạn có hiểu công ty kiếm tiền từ đâu, khách hàng là ai, và vị trí bạn ứng tuyển nằm ở chỗ nào trong bức tranh đó. Một câu trả lời tốt có ba lớp: công ty làm gì nói bằng lời thường, một điều cụ thể bạn để ý thấy (sản phẩm mới, cửa hàng mới mở, cách họ chăm sóc khách), và điều đó liên quan gì đến việc bạn sẽ làm.
Mẫu cho sinh viên mới ra trường ứng tuyển nhân viên kinh doanh: "Dạ, theo em tìm hiểu thì bên mình chủ yếu bán thiết bị lọc nước cho hộ gia đình qua đại lý ở các tỉnh phía Bắc, và gần đây bắt đầu bán thẳng cho khách qua kênh trực tuyến. Em có ghé thử một đại lý gần nhà, thấy khách hỏi nhiều về chi phí thay lõi. Em nghĩ vị trí kinh doanh này sẽ phải giải thích rõ chuyện đó, và đó là phần em muốn học kỹ nhất."
Mẫu cho người đã đi làm vài năm, ứng tuyển kế toán: "Em biết công ty là doanh nghiệp thương mại, nhập hàng rồi phân phối qua nhiều đại lý, nên phần công nợ phải thu chắc chiếm nhiều thời gian của phòng kế toán. Ở chỗ cũ em cũng theo dõi công nợ đại lý khoảng hai năm, nên đọc mô tả công việc thấy khá gần với việc em đang làm."
Nếu thật sự không tìm được nhiều thông tin, cứ nói thẳng phần mình biết và phần mình muốn hỏi thêm: "Em chỉ tìm được thông tin về các dòng sản phẩm, chưa rõ đội ngũ phòng này gồm bao nhiêu người, anh chị cho em hỏi thêm sau được không ạ." Thật thà kèm câu hỏi đúng chỗ vẫn tốt hơn bịa ra một điều không chắc.
"Vì sao bạn ứng tuyển vị trí này?" — câu kiểm tra động cơ
Câu này khác câu trên ở chỗ trọng tâm là công việc chứ không phải công ty. Người hỏi muốn nghe hai điều: bạn hiểu công việc là gì, và có lý do để bạn muốn làm đúng việc đó chứ không phải bất kỳ việc gì. Câu trả lời "vì em thích môi trường năng động" hoặc "vì gần nhà" đều có thể thật, nhưng nếu đó là lý do duy nhất thì người hỏi sẽ lo bạn đi khi có chỗ năng động hơn hay gần nhà hơn.
Khung dễ dùng: một việc trong mô tả công việc bạn đã từng làm hoặc từng học, một việc bạn muốn làm giỏi hơn, và một lý do thực tế (giờ giấc, địa điểm, ngành) đặt ở cuối chứ không đặt đầu.
Mẫu cho lao động phổ thông ứng tuyển nhân viên kho: "Dạ em làm bốc xếp ở chợ đầu mối hai năm nên quen việc nặng và quen kiểm đếm hàng. Em muốn vào kho để học cách nhập xuất có sổ sách, có máy quét, làm lâu dài. Chỗ này lại có ca cố định nên em sắp xếp được việc nhà."
Mẫu cho người có kinh nghiệm chuyên môn: "Ở công ty cũ em làm hành chính tổng hợp, trong đó phần em làm nhiều và thích nhất là mua sắm văn phòng phẩm, so báo giá nhà cung cấp. Vị trí mua hàng này cho em làm sâu đúng phần đó, nên em nộp đơn."
Chuyện chuyển hẳn sang ngành khác có câu hỏi riêng là "vì sao bạn chuyển ngành", đã có bài phân tích kỹ ở các trang chuyên về hướng nghiệp; ở đây chỉ cần nhớ đừng giấu, đừng kể lể, và luôn quay về việc đang ứng tuyển.
"Bạn có đang ứng tuyển nơi khác không?" và "Khi nào bạn có thể bắt đầu?"
Hai câu này thường đi liền nhau ở cuối buổi. Câu đầu không phải cái bẫy để bắt bạn thề trung thành. Người tuyển hỏi để biết họ phải ra quyết định nhanh đến mức nào và bạn nghiêm túc với ngành này ra sao. Nói thật là được, không cần kể tên công ty khác. "Dạ có, em đang đợi kết quả ở hai chỗ cũng tuyển vị trí hành chính. Nhưng đây là chỗ em mong nhất vì công việc gần với mảng em đã làm" — câu này thật thà, cho người tuyển biết thời gian có hạn, mà không mang tính ép.
Không nên nói "em chỉ nộp mỗi chỗ này" nếu không đúng, và cũng không nên dùng chuyện có nơi khác để gây sức ép kiểu "bên kia trả lời em trong tuần này rồi". Gây sức ép ở vòng phỏng vấn đầu thường phản tác dụng.
Với câu "khi nào đi làm được", người đang có việc nên tính thời gian báo trước và bàn giao theo hợp đồng lao động của mình và quy định hiện hành, rồi nói một mốc cụ thể. "Em cần báo trước với công ty hiện tại và bàn giao xong, dự kiến khoảng ba đến bốn tuần sau khi nhận thư mời." Người tuyển có kinh nghiệm thường đánh giá cao câu này vì thấy bạn biết làm việc cho đến nơi đến chốn.
Người đang không có việc nói ngày cụ thể: "Em có thể bắt đầu từ thứ Hai tuần sau." Nếu cần vài ngày để xong việc riêng thì nói luôn; hứa đi ngay rồi xin lùi lại sau khi nhận việc gây ấn tượng xấu hơn nhiều.
"Lúc rảnh bạn hay làm gì?" và "Người cũ nhận xét bạn thế nào?"
Câu sở thích giúp người hỏi thấy bạn là người thế nào ngoài giờ làm, và đôi khi để làm không khí nhẹ đi. Không có sở thích đúng hay sai, chỉ có câu trả lời nhạt. "Em thích đọc sách, nghe nhạc, du lịch" là câu ai cũng nói. Chọn một việc bạn thật sự làm đều đặn và kể một chi tiết: "Em chạy bộ ở công viên gần nhà ba buổi một tuần, năm ngoái lần đầu chạy được mười cây số. Em thích vì nó cho em thấy làm đều thì tiến bộ thật." Một chi tiết nhỏ như vậy dễ nhớ hơn mười sở thích liệt kê.
Câu nhận xét từ người cũ là cách hỏi gián tiếp về điểm mạnh, nhưng người nghe sẽ tin hơn vì bạn đang dẫn lời người khác. Hãy dẫn một nhận xét có thật kèm hoàn cảnh: "Chị trưởng nhóm cũ hay giao em những việc cần kiểm lại số liệu, chị bảo em ít khi để sót. Có lần em phát hiện một hoá đơn bị nhập trùng trước khi chuyển tiền." Có thể thêm một nhận xét góp ý, cho thấy bạn tiếp nhận được phê bình: "Chị cũng nhắc em hay ôm việc, chưa biết xin hỗ trợ sớm, nên giờ em báo tiến độ sớm hơn."
Lưu ý: chỉ dẫn những nhận xét có thật. Người tuyển có thể hỏi người tham chiếu, và một lời dẫn bịa đặt là cách nhanh nhất để mất việc ngay ở vòng cuối.
Bảng tra nhanh: câu hỏi, ý người hỏi và hướng trả lời
Bảng dưới gom sáu câu thành một chỗ để ôn trước giờ phỏng vấn. Cột cuối là những gì nên có trong câu trả lời, không phải câu để học thuộc:
| Câu hỏi | Người hỏi đang kiểm | Lỗi hay gặp | Câu trả lời nên có |
|---|---|---|---|
| Bạn biết gì về công ty? | Bạn có tìm hiểu thật không | Đọc lại trang giới thiệu, khen chung chung | Công ty bán gì cho ai, một điều bạn tự quan sát, liên hệ với vị trí |
| Vì sao ứng tuyển vị trí này? | Động cơ, hiểu công việc | Chỉ nói gần nhà, lương, môi trường | Việc đã làm hoặc đã học, việc muốn làm giỏi hơn, lý do thực tế đặt cuối |
| Có ứng tuyển nơi khác không? | Mức độ khẩn, sự nghiêm túc | Nói dối là không, hoặc dùng để ép | Có hay không nói thật, không nêu tên, nói vì sao chỗ này hợp |
| Khi nào đi làm được? | Bạn có làm việc tới nơi tới chốn | Hứa đi ngay bỏ ngang chỗ cũ | Mốc cụ thể, tính cả thời gian báo trước và bàn giao |
| Lúc rảnh làm gì? | Con người bạn ngoài giờ làm | Liệt kê năm sở thích chung chung | Một việc làm đều đặn, một chi tiết nhỏ |
| Người cũ nhận xét bạn thế nào? | Điểm mạnh có người xác nhận | Toàn lời khen không ví dụ | Một lời khen kèm việc cụ thể, một góp ý đã sửa |
Nếu chỉ có ít thời gian, ưu tiên hai câu đầu: chúng gần như luôn được hỏi và câu trả lời phụ thuộc vào từng công ty nên không dùng lại được cho chỗ khác.
Luyện thế nào để câu trả lời không nghe như học thuộc
Viết ra ba gạch đầu dòng cho mỗi câu, không viết cả đoạn. Sau đó nói thành tiếng, bấm giờ bằng điện thoại: dưới 30 giây thường là thiếu ý, trên 90 giây là đang lan man. Nói lại lần thứ hai bằng từ khác, vẫn đủ ba ý. Khi nói được hai cách khác nhau mà vẫn đúng ý, bạn đã thuộc ý chứ không thuộc chữ, và lúc vào phòng sẽ nói tự nhiên hơn.
Nhờ một người quen hỏi bất ngờ, không theo thứ tự. Trong phòng phỏng vấn, các câu này hay được chen vào giữa câu chuyện chứ không đến theo danh sách. Nếu không có ai, tự ghi âm rồi nghe lại, để ý những tiếng đệm "dạ thì", "kiểu là", "nói chung là" — bớt được một nửa là câu trả lời đã gọn hơn nhiều.
Cuối cùng, chuẩn bị câu trả lời riêng cho từng nơi. Câu "biết gì về công ty" và "vì sao ứng tuyển vị trí này" không thể dùng chung. Muốn biết vị trí mình nhắm đang được tuyển với yêu cầu thế nào ở nhiều nơi, có thể xem tin tuyển dụng theo ngành và khu vực trên mangvieclam.com để so mô tả công việc trước khi chuẩn bị.
Câu hỏi thường gặp
Nếu người phỏng vấn hỏi một câu mình hoàn toàn không đoán trước thì sao?
Xin vài giây để nghĩ là bình thường: "Dạ cho em nghĩ một chút ạ." Im lặng ba bốn giây không làm bạn mất điểm, trả lời vội và lạc đề thì có. Nếu câu hỏi chưa rõ, hỏi lại để chắc mình hiểu đúng ý người hỏi trước khi trả lời.
Có nên khen công ty nhiều khi trả lời câu "biết gì về công ty"?
Một câu nhận xét tích cực có căn cứ là đủ. Khen nhiều mà không có chi tiết nghe như lấy lòng. Người phỏng vấn thường đánh giá cao hơn một quan sát cụ thể, thậm chí một câu hỏi về điều bạn chưa hiểu, so với những lời khen về quy mô hay danh tiếng.
Đang có việc mà bị hỏi khi nào đi làm, nói một tuần có được không?
Chỉ nói một tuần nếu hợp đồng và quy định hiện hành cho phép và bạn thật sự bàn giao kịp. Nếu không, nói mốc thật kèm lý do bàn giao. Đa số người tuyển chờ được vài tuần cho người phù hợp, còn người hứa bừa rồi xin lùi thì để lại ấn tượng xấu.
Không có sở thích gì đặc biệt thì trả lời thế nào?
Kể việc bạn thật sự làm khi rảnh, dù bình thường: nấu ăn cho cả nhà cuối tuần, chăm cây, xem bóng đá với bạn. Thêm một chi tiết cho thấy bạn để tâm vào việc đó. Câu trả lời thật và cụ thể luôn tốt hơn một sở thích nghe hay nhưng bịa ra.
Có nên hỏi lại người phỏng vấn về thông tin công ty mình chưa tìm được không?
Nên, nếu hỏi đúng lúc và đúng việc. Câu hỏi về đội ngũ, cách làm việc của phòng, việc trong ba tháng đầu cho thấy bạn quan tâm thật. Tránh hỏi những thông tin đã có sẵn công khai, vì nó lộ ra bạn chưa đọc trước khi đến.