Phỏng vấn thử là một buổi tập khoảng ba mươi phút, có người đóng vai người tuyển, có quay video và có nhận xét theo phiếu, để bạn thấy những lỗi mà tự đọc thầm không bao giờ lộ ra: nói quá dài, ậm ừ nhiều, nhìn xuống bàn, trả lời lạc đề, thiếu ví dụ. Một hai buổi thử trước ngày thật thường đủ để sửa phần lớn những lỗi đó.
Bài này chỉ cách tổ chức một buổi phỏng vấn thử ở nhà: chọn người đóng vai, chuẩn bị kịch bản, dùng phiếu nhận xét, xem lại video theo thứ tự hợp lý và sửa từng lỗi. Cách giảm run trước giờ phỏng vấn có bài riêng; ở đây trọng tâm là luyện chất lượng câu trả lời và cách trình bày.
Vì sao tự tập một mình chưa đủ
Tự đọc câu trả lời trong đầu cho cảm giác đã sẵn sàng, nhưng đó là cảm giác đánh lừa. Khi nói ra thành tiếng trước một người khác, những chỗ trôi chảy trong đầu bỗng vấp, câu trả lời dài gấp đôi dự tính, và ta không còn nhớ ví dụ đã định kể. Cơ chế rất đơn giản: nói trước người nghe thật tạo ra một chút áp lực giống như ngày phỏng vấn, và áp lực đó làm lộ những chỗ yếu.
Người đóng vai còn làm được một việc mà bạn không tự làm được: hỏi thêm. Trong phỏng vấn thật, người tuyển thường hỏi đào sâu sau câu trả lời đầu tiên: "lúc đó cụ thể em làm gì", "nếu làm lại em có làm khác không". Tự tập một mình, bạn hiếm khi tự hỏi mình những câu đó.
Cuối cùng, video cho bạn thấy những điều không ai nói thẳng với bạn: dáng ngồi, ánh mắt, tay chân, giọng đều đều hay có nhấn nhá. Nhiều người lần đầu xem lại mới phát hiện mình chạm mặt liên tục hay xoay bút suốt buổi.
Chọn người đóng vai
Người đã từng phỏng vấn người khác. Một người từng làm quản lý, trưởng nhóm, hay ở phòng nhân sự là lựa chọn tốt nhất, vì họ biết người tuyển nghe gì và để ý gì. Không cần đúng ngành của bạn.
Người thẳng thắn. Bạn cần nhận xét thật, không phải lời khen. Một người bạn thân hay chiều theo ý bạn có thể dễ chịu nhưng ít có ích. Nói trước với họ rằng bạn muốn nghe góp ý thẳng.
Người không quá thân, nếu có thể. Tập với người lạ hơn một chút, như anh chị của bạn bè, đồng nghiệp cũ, tạo cảm giác gần với phỏng vấn thật hơn. Tập với người nhà vẫn tốt hơn không tập.
Hẹn giờ và địa điểm như buổi thật. Chọn một khung giờ cố định, ngồi ở một bàn có hai ghế đối diện, tắt tivi và điện thoại. Buổi tập diễn ra giữa phòng khách ồn ào, có người đi qua đi lại, thường biến thành buổi nói chuyện phiếm. Càng giống buổi thật, bạn càng thấy rõ mình sẽ phản ứng thế nào khi có áp lực.
Hai người thay vì một. Nếu được, một người hỏi, một người chỉ quan sát và ghi phiếu nhận xét. Người hỏi thường mải nghe nội dung nên bỏ qua dáng ngồi, ánh mắt.
Kịch bản một buổi thử ba mươi phút
Đưa trước cho người đóng vai mô tả công việc và danh sách câu hỏi bạn đoán được. Buổi thử có thể theo trình tự:
- Phút 0–2: vào "phòng", chào hỏi, ngồi xuống như buổi thật. Người đóng vai hỏi vài câu xã giao để mở đầu.
- Phút 2–5: giới thiệu bản thân. Người đóng vai bấm giờ.
- Phút 5–20: bốn đến năm câu hỏi từ danh sách, trong đó người đóng vai tự chọn thứ tự và tự hỏi đào sâu ít nhất hai lần.
- Phút 20–24: một câu hỏi bạn chưa chuẩn bị, do người đóng vai tự nghĩ ra.
- Phút 24–27: bạn đặt hai câu hỏi cho "người tuyển".
- Phút 27–30: kết thúc, chào, ra khỏi "phòng". Sau đó mới bắt đầu nhận xét.
Không dừng giữa chừng để sửa, kể cả khi bạn biết mình vừa trả lời dở. Mục đích là trải qua trọn một buổi như thật. Phần nhận xét để sau, có phiếu và có video.
Nếu buổi phỏng vấn thật là qua video, làm buổi thử cũng qua video, người đóng vai ngồi ở phòng khác hoặc ở nhà họ. Như vậy bạn tập luôn cả việc nhìn vào camera và xử lý âm thanh.
Phiếu nhận xét đơn giản
Người quan sát ghi theo phiếu dưới đây, mỗi mục chỉ cần ghi ngắn: tốt, được, cần sửa, kèm một ví dụ cụ thể:
| Mục | Người quan sát để ý gì | Ví dụ ghi chú |
|---|---|---|
| Độ dài câu trả lời | Câu nào quá ngắn, câu nào quá hai phút | Câu kể kinh nghiệm kho dài gần ba phút |
| Có ví dụ cụ thể không | Câu trả lời có tình huống thật, việc làm, kết quả | Câu điểm mạnh chỉ có tính từ, không có ví dụ |
| Trả lời đúng câu hỏi | Có lạc sang chuyện khác không | Hỏi về làm việc nhóm nhưng kể về thành tích cá nhân |
| Từ đệm, ậm ừ | Những từ lặp như "kiểu như", "thì là", "ờ" | "Kiểu như" khoảng mười lần |
| Ánh mắt, dáng ngồi | Nhìn người hỏi hay nhìn xuống, ngồi thẳng hay ngả | Hay nhìn lên trần khi nghĩ |
| Tay chân | Có động tác lặp gây phân tán không | Xoay bút liên tục |
| Câu hỏi cho người tuyển | Có cụ thể, có liên quan tới công việc không | Chỉ hỏi về ngày nghỉ |
Đừng chấm điểm số. Điểm số làm buổi tập căng thẳng như bài thi, và một con số không cho bạn biết phải sửa gì. Ghi chú cụ thể như "kể ví dụ kho dài ba phút" mới là thứ dùng được.
Xem lại video theo thứ tự hợp lý
Lần 1: xem bình thường một lượt. Lần đầu nhìn và nghe chính mình thường khó chịu; đó là phản ứng bình thường. Xem hết một lượt để qua cảm giác đó, chưa cần ghi chép.
Lần 2: tắt tiếng, chỉ xem hình. Không có âm thanh, bạn sẽ thấy rõ dáng ngồi, ánh mắt, tay chân, nét mặt. Ghi lại hai ba điều nổi bật nhất.
Lần 3: chỉ nghe, không nhìn. Quay màn hình đi hoặc nhắm mắt. Bạn sẽ nghe rõ tốc độ nói, từ đệm, chỗ ngập ngừng, chỗ giọng đều đều. Ghi lại.
Đối chiếu với phiếu nhận xét. Điều nào cả bạn lẫn người quan sát cùng thấy là điều nên sửa trước. Điều chỉ một bên thấy thì xem xét thêm.
Lưu video cũ để so. Đừng xoá video buổi đầu. Sau khi sửa và tập lại, đặt hai video cạnh nhau xem cùng một câu hỏi. Sự khác biệt thấy được bằng mắt thuyết phục hơn mọi lời động viên, và giúp bạn biết cách sửa nào có tác dụng, cách nào chưa.
Chọn tối đa ba điều để sửa. Sửa một lúc mười điều là không thể. Chọn ba điều ảnh hưởng nhiều nhất, thường là độ dài câu trả lời, thiếu ví dụ và một thói quen cơ thể rõ nhất.
Sửa những lỗi hay gặp nhất
Nói quá dài. Đây là lỗi phổ biến nhất. Cách sửa: với mỗi câu hỏi, chuẩn bị câu trả lời trong khoảng một đến hai phút, có câu kết rõ ràng. Tập bằng đồng hồ bấm giờ. Nếu người tuyển muốn nghe thêm, họ sẽ hỏi.
Ậm ừ, từ đệm. Gần như ai cũng có. Cách sửa không phải là cố không dùng từ nào, mà là tập dừng một nhịp im lặng thay vì lấp bằng "ờ", "kiểu như". Một nhịp im lặng ngắn nghe chững chạc hơn nhiều so với một chuỗi từ đệm.
Không có ví dụ. Câu trả lời toàn tính từ như "em là người cẩn thận, có trách nhiệm". Cách sửa: quay lại kho câu chuyện kinh nghiệm, gắn mỗi câu trả lời với một tình huống cụ thể.
Nhìn đi chỗ khác. Nhìn trần nhà, nhìn ra cửa sổ khi nghĩ là phản xạ tự nhiên, nhưng nếu kéo dài trông như thiếu tập trung. Cách sửa: khi cần nghĩ, có thể nhìn xuống sổ một chút, rồi quay lại nhìn người hỏi khi bắt đầu nói. Với phỏng vấn video, nhìn vào camera khi nói, nhìn màn hình khi nghe.
Sau khi sửa, làm thêm một buổi thử ngắn mười lăm phút chỉ với những câu đã sửa. Thấy khác biệt rõ trên video là động lực tốt để giữ thói quen mới.
Câu nói mẫu: nhờ người đóng vai và nhận góp ý
Nhờ người khác dành thời gian cho mình cần lời đề nghị rõ ràng. Vài câu dùng được:
- Nhờ người từng làm quản lý: "Anh ơi, thứ Năm tuần sau em phỏng vấn vị trí giám sát kho. Anh dành giúp em ba mươi phút tối Chủ nhật đóng vai người phỏng vấn được không ạ? Em gửi trước anh mô tả công việc và danh sách câu hỏi em đoán."
- Dặn trước người đóng vai: "Anh cứ hỏi vặn, hỏi thêm như người tuyển thật nhé. Em muốn nghe chỗ nào chưa ổn hơn là nghe khen."
- Khi nhận góp ý khó nghe: "Dạ em cảm ơn anh, em chưa để ý chỗ đó. Anh nghĩ em nên sửa thế nào ạ?" Không giải thích, không cãi lại ngay.
- Sau buổi tập: "Em cảm ơn anh đã dành thời gian. Phỏng vấn xong em báo kết quả anh biết nhé." Một lời cảm ơn và báo lại kết quả khiến người ta sẵn lòng giúp lần sau.
Câu thứ ba đặc biệt quan trọng. Khi bị góp ý, phản xạ tự nhiên là giải thích vì sao mình làm vậy. Nhưng người đóng vai cũng như người tuyển, họ chỉ thấy điều bạn thể hiện, không thấy lý do bên trong. Nghe và ghi lại là đủ.
Câu hỏi thường gặp
Không có ai giúp đóng vai thì tự tập thế nào?
Ghi các câu hỏi lên thẻ, xáo trộn, rút ngẫu nhiên và trả lời trước điện thoại đang quay video. Đặt hẹn giờ cho mỗi câu. Xem lại video theo ba lượt như trong bài. Hiệu quả kém hơn có người hỏi, nhưng vẫn tốt hơn nhiều so với đọc thầm.
Nên phỏng vấn thử bao nhiêu lần?
Một đến hai buổi trước mỗi buổi phỏng vấn quan trọng là đủ với phần lớn người. Tập quá nhiều có thể làm câu trả lời trở nên máy móc. Sau khi đã đi phỏng vấn vài lần, buổi thử có thể ngắn hơn.
Người đóng vai không cùng ngành có giúp được không?
Có. Họ có thể không đánh giá được nội dung chuyên môn, nhưng nhận xét tốt về độ rõ ràng, độ dài, ví dụ, ánh mắt, giọng nói. Những điểm này đúng ở mọi ngành. Phần chuyên môn có thể nhờ thêm người trong nghề xem riêng.
Xem video thấy mình quá tệ, nản thì sao?
Hầu hết mọi người đều thấy mình kém khi xem lại lần đầu. Đó là vì bạn đang soi kỹ hơn bất kỳ người phỏng vấn nào. Chọn ba điều sửa, tập lại, so video cũ và mới. Sự tiến bộ thường rõ ngay sau một hai lần.
Có nên dùng các khoá luyện phỏng vấn trả phí không?
Tuỳ nhu cầu và khả năng của bạn. Một buổi thử tự tổ chức với người có kinh nghiệm tuyển dụng thường đã đủ cho phần lớn vị trí. Nếu cân nhắc khoá trả phí, hỏi rõ có thực hành và nhận xét cá nhân hay chỉ nghe giảng.
Phỏng vấn thử có cần mặc đồ như buổi thật không?
Một lần mặc đúng bộ đồ định mặc là có ích, nhất là khi phỏng vấn qua video, để kiểm cách lên hình. Những lần tập khác thì không cần. Điều quan trọng là ngồi và nói như buổi thật.