Khi được hỏi mức lương mong muốn, cách an toàn nhất là nói một khoảng có căn cứ, ghi rõ là lương gộp hay lương thực nhận, và để ngỏ việc xem xét cả gói đãi ngộ. Khoảng đó dựa trên mặt bằng lương của vị trí tương tự ở khu vực bạn ứng tuyển, kinh nghiệm thật của bạn và chi phí sống tối thiểu bạn cần, không dựa trên con số bạn "thấy người ta nói".
Câu hỏi lương làm nhiều người lúng túng vì sợ nói cao thì bị loại, nói thấp thì thiệt. Thực tế, người tuyển thường đã có ngân sách cho vị trí; câu hỏi giúp họ xem bạn có nằm trong khoảng đó không và bạn có hiểu thị trường không. Bài này chỉ bàn cách trả lời câu hỏi lương trong buổi phỏng vấn; chuyện thương lượng khi nhận thư mời hay khi chuyển hẳn sang chỗ mới là một chủ đề khác. Mọi con số trong bài đều là ví dụ giả định để minh hoạ cách tính.
Trước buổi phỏng vấn: tìm mặt bằng lương cho đúng vị trí
Không ai trả lời tốt câu hỏi lương nếu chưa biết mặt bằng. Dành nửa tiếng trước buổi phỏng vấn cho các bước sau:
- Đọc tin tuyển dụng của cùng vị trí, cùng khu vực có ghi khoảng lương. Ghi lại mười đến mười lăm tin, bỏ hai tin cao nhất và thấp nhất, xem khoảng còn lại nằm ở đâu.
- Hỏi người đang làm cùng nghề, cùng khu vực: không cần hỏi lương của họ, chỉ cần hỏi "vị trí như thế này ở khu mình thường trong khoảng nào". Người quen ngại nói số của bản thân nhưng thường sẵn lòng nói khoảng chung.
- Phân biệt khu vực: cùng một vị trí, mặt bằng ở trung tâm thành phố lớn và ở tỉnh có thể chênh khá nhiều. Đừng lấy số của nơi này áp cho nơi khác.
- Tính chi phí sống tối thiểu của mình mỗi tháng: nhà, ăn, đi lại, gửi về gia đình. Đây là mức sàn bạn không thể xuống dưới, khác với mức mong muốn.
- Đặt khoảng của mình: đầu dưới không thấp hơn mức sàn và gần mặt bằng chung với kinh nghiệm của bạn, đầu trên cao hơn đầu dưới khoảng một phần mười đến hai phần mười.
Muốn có đủ mẫu tin để so, có thể xem tin tuyển dụng theo ngành và khu vực trên mangvieclam.com và chỉ ghi những tin có nêu khoảng lương cụ thể.
Ví dụ giả định: đặt khoảng lương từ số liệu tự thu thập
Chị Hoa (nhân vật giả định) có hai năm kinh nghiệm hành chính nhân sự, ứng tuyển một vị trí tương tự ở một thành phố lớn. Chị đọc được mười hai tin tuyển dụng cùng vị trí có ghi lương. Bỏ hai tin cao nhất và hai tin thấp nhất, tám tin còn lại nằm quanh khoảng mười một đến mười bốn triệu lương gộp. Các tin yêu cầu một đến ba năm kinh nghiệm, nên với hai năm, chị nằm ở giữa khoảng.
Chị hỏi thêm hai người bạn làm cùng nghề; cả hai đều nói "khoảng mười hai, mười ba là phổ biến". Chi phí sống tối thiểu của chị gồm tiền nhà, ăn uống, đi lại, gửi về gia đình là khoảng chín triệu mỗi tháng. Như vậy mức sàn của chị không phải là vấn đề với khoảng mặt bằng này.
Chị đặt khoảng mong muốn là mười hai đến mười ba triệu rưỡi lương gộp: đầu dưới gần giữa mặt bằng, phù hợp kinh nghiệm hai năm; đầu trên cao hơn khoảng một phần mười, dành chỗ nếu vị trí có thêm phần việc. Khi được hỏi, chị nói: "Dạ em mong mức lương gộp trong khoảng mười hai đến mười ba triệu rưỡi, tuỳ phạm vi công việc và các khoản đi kèm."
Toàn bộ con số trong ví dụ đều là giả định. Điều đáng học ở đây là quy trình: thu thập vài nguồn, bỏ số ngoại lai, đặt mình vào đúng vị trí trong khoảng theo kinh nghiệm thật, kiểm với mức sàn chi phí sống, rồi mới nói ra một khoảng ngắn.
Lương gộp, lương thực nhận và những khoản đi kèm
Nhiều người nói một con số mà không nói rõ đó là loại lương gì, dẫn đến hiểu lầm khi nhận thư mời. Một vài khái niệm cần nắm trước khi trả lời:
| Khái niệm | Nghĩa | Điều cần hỏi hoặc nói rõ |
|---|---|---|
| Lương gộp (gross) | Tổng lương trước khi trừ bảo hiểm bắt buộc và thuế thu nhập cá nhân | Khi nói số, ghi rõ "lương gộp" |
| Lương thực nhận (net) | Số tiền thật sự về tài khoản sau khi trừ các khoản theo quy định hiện hành | Nếu bạn quen nghĩ theo số này, nói rõ "thực nhận" |
| Lương cơ bản và phụ cấp | Nhiều nơi tách lương thành phần cơ bản và các khoản phụ cấp | Hỏi phần nào dùng để đóng bảo hiểm |
| Thưởng, lương tháng mười ba | Có nơi cố định, có nơi tuỳ kết quả | Hỏi là cố định hay theo kết quả |
| Lương theo sản phẩm, theo ca | Phổ biến ở sản xuất, phục vụ, giao hàng | Hỏi mức ổn định trung bình, số ca, đơn giá |
Mức đóng bảo hiểm và cách tính thuế thay đổi theo quy định hiện hành, nên đừng tự quy đổi gộp sang thực nhận trong lúc phỏng vấn. Chỉ cần nói rõ con số bạn đưa ra là loại nào, còn phần tính chi tiết để phòng nhân sự trả lời.
Câu nói mẫu theo từng hoàn cảnh
Sinh viên mới ra trường ứng tuyển nhân viên văn phòng: "Dạ em tìm hiểu thì vị trí này ở khu vực mình cho người mới ra trường thường trong khoảng từ tám đến mười triệu lương gộp (ví dụ giả định). Em mong mức trong khoảng đó, và em quan tâm nhiều đến việc được hướng dẫn trong những tháng đầu."
Người có ba năm kinh nghiệm: "Dạ với kinh nghiệm ba năm làm đúng mảng này, em mong mức lương gộp trong khoảng mười lăm đến mười bảy triệu (ví dụ giả định). Em cũng muốn hiểu thêm về cách tính thưởng và cơ hội được giao thêm việc để cân nhắc cả gói."
Công nhân, lao động phổ thông: "Dạ em muốn hỏi bên mình tính lương theo giờ hay theo sản phẩm, một tháng trung bình làm bao nhiêu ca ạ. Chỗ cũ em nhận khoảng chín triệu mỗi tháng tính cả tăng ca (ví dụ giả định), em mong ở đây không thấp hơn mức đó."
Để ý mẫu thứ ba: với công việc tính lương theo ca hay sản phẩm, hỏi cách tính trước rồi mới nói số là hợp lý hơn, vì con số cố định không phản ánh được thu nhập thực tế. Cả ba mẫu đều có ba thành phần: khoảng số, loại lương, và một điều ngoài lương bạn cũng quan tâm.
Khi bị hỏi lương hiện tại hoặc lương ở chỗ cũ
Một số người tuyển hỏi lương hiện tại để làm mốc. Bạn được quyền nói thật, hoặc chuyển trọng tâm sang mức mong muốn. Không nên nói thấp hơn hay cao hơn sự thật: khi nhận việc, nhiều nơi xin giấy xác nhận thu nhập hoặc nhìn vào mức đóng bảo hiểm, và con số không khớp sẽ làm mất tin cậy.
Mẫu nói thật kèm bối cảnh: "Dạ lương gộp hiện tại của em khoảng mười hai triệu (ví dụ giả định), chưa tính thưởng cuối năm. Phần việc ở vị trí mới rộng hơn vì có thêm mảng báo cáo, nên em mong mức trong khoảng mười bốn đến mười lăm triệu."
Mẫu chuyển trọng tâm: "Dạ công việc ở chỗ cũ khá khác vị trí này nên em nghĩ so trực tiếp không chính xác lắm. Theo em tìm hiểu, vị trí như bên mình đang tuyển ở khu vực này thường trong khoảng... và em mong mức trong khoảng đó." Cách này chỉ dùng khi công việc thật sự khác nhau, không phải để né.
Nếu người phỏng vấn hỏi lại lần hai, nên trả lời thật thay vì tiếp tục né. Né nhiều lần khiến cuộc trò chuyện trở nên căng không cần thiết.
Khi đơn ứng tuyển bắt điền một con số, hoặc người tuyển đưa mức thấp hơn
Có mẫu đơn chỉ có một ô "lương mong muốn" và không nhận khoảng. Điền con số ở đầu dưới khoảng của bạn, kèm ghi chú "lương gộp, có thể trao đổi" nếu có chỗ ghi. Để trống hoặc ghi "thoả thuận" đôi khi khiến hồ sơ bị bỏ qua ở vòng lọc tự động.
Nếu trong buổi phỏng vấn người tuyển nói thẳng ngân sách thấp hơn khoảng bạn mong, đừng vội đồng ý hay từ chối. Hỏi thêm về các khoản ngoài lương và lộ trình xem xét lương: "Dạ em hiểu. Anh chị cho em hỏi sau thử việc thì lương được xem xét lại theo tiêu chí nào và vào thời điểm nào ạ?" Câu trả lời giúp bạn quyết định khi nhận thư mời, lúc đó mới cân nhắc và thương lượng.
Nếu mức đưa ra thấp hơn mức sàn chi phí sống của bạn, nói thật một cách nhẹ nhàng: "Dạ mức này thấp hơn mức em cần để trang trải, em xin phép suy nghĩ thêm." Đó không phải là thất bại; một công việc không đủ sống thường không giữ được bạn lâu, và người tuyển cũng hiểu điều đó.
Những điều không nên làm khi trả lời câu hỏi lương
Không nói "tuỳ công ty" hay "bao nhiêu cũng được" khi bị hỏi thẳng. Câu này nghe khiêm tốn nhưng thật ra cho thấy bạn chưa tìm hiểu, và nhiều khi dẫn đến mức thấp hơn bạn có thể nhận. Không nói một con số rất cao chỉ để "có chỗ mà giảm" — nếu cao quá xa mặt bằng, hồ sơ có thể bị loại trước khi có cơ hội trao đổi.
Không đem lương của bạn bè, người thân ra làm căn cứ ("bạn em làm chỗ khác được mười tám triệu"). Mỗi công ty, mỗi vị trí khác nhau, và người nghe không thể kiểm tra con số đó. Không đem hoàn cảnh cá nhân ra để xin mức cao hơn ("em phải nuôi hai con nhỏ"); lương được trả theo công việc, và lý do cá nhân đặt người tuyển vào thế khó xử.
Cuối cùng, không hỏi về lương ngay ở câu đầu tiên của buổi phỏng vấn nếu người tuyển chưa nhắc. Chờ họ hỏi, hoặc hỏi ở cuối buổi khi đã trao đổi xong về công việc. Hỏi lương sớm không sai, nhưng dễ khiến người nghe nghĩ đó là điều duy nhất bạn quan tâm.
Câu hỏi thường gặp
Nói lương mong muốn theo gộp hay thực nhận thì tốt hơn?
Cách nào cũng được, miễn nói rõ. Nhiều người tuyển quen tính theo lương gộp vì đó là con số ghi trong hợp đồng. Nếu bạn quen nghĩ theo thực nhận, nói rõ "thực nhận" để hai bên không hiểu lệch nhau khi ra thư mời.
Khoảng lương nên rộng bao nhiêu?
Khoảng quá rộng, ví dụ từ mười đến hai mươi triệu, không giúp người nghe hiểu bạn cần gì. Thường đầu trên cao hơn đầu dưới khoảng một phần mười đến hai phần mười. Đầu dưới phải là con số bạn sẵn sàng nhận thật.
Sinh viên mới ra trường có nên hỏi về lương không?
Nên, vì bạn cần biết để quyết định, nhưng hỏi ở cuối buổi và kèm câu hỏi về việc được hướng dẫn, học thêm. Người tuyển sinh viên mới thường có khung lương sẵn, nên câu hỏi về cách tính và cách xem xét lại sau thử việc hữu ích hơn.
Lương thử việc có khác lương chính thức không?
Nhiều nơi trả lương thử việc thấp hơn lương chính thức trong một giới hạn theo quy định hiện hành. Khi trả lời câu lương mong muốn, nên nói rõ bạn đang nói mức chính thức và hỏi thêm mức thử việc là bao nhiêu phần.
Nói mức mong muốn rồi có được thay đổi lại khi nhận thư mời không?
Có thể trao đổi lại nếu có lý do rõ ràng, ví dụ phần việc được mô tả rộng hơn lúc phỏng vấn. Nhưng tăng mức đột ngột mà không có lý do dễ gây mất thiện cảm. Vì vậy nên tìm hiểu kỹ trước khi nói con số đầu tiên.
Có nên nói thật lương ở chỗ cũ nếu nó thấp hơn nhiều so với mặt bằng?
Nói thật vẫn an toàn hơn, kèm giải thích ngắn về bối cảnh, ví dụ công ty nhỏ hay vị trí hẹp hơn. Rồi nói mức mong muốn dựa trên mặt bằng vị trí mới. Người tuyển hiểu mức cũ không phải là giới hạn của bạn.