Khi nhà có chuyện lớn như người thân ốm nặng, có tang, hay gia đình đang khủng hoảng, việc đầu tiên ở chỗ làm là báo sếp sớm và ngắn gọn: chuyện gì ảnh hưởng tới công việc, trong bao lâu, bạn cần gì. Bạn không cần kể chi tiết chuyện riêng. Việc thứ hai là sắp lại công việc để những việc quan trọng không bị bỏ rơi, và việc thứ ba là giữ sức cho chính mình, vì những tuần như vậy thường dài hơn dự tính.
Bài này dành cho người đi làm đang ở giữa một giai đoạn khó trong gia đình. Nội dung gồm cách báo với sếp và đồng nghiệp, xin nghỉ và sắp lại việc, giữ nhịp sinh hoạt tối thiểu, đi làm lại sau tang, và những dấu hiệu cho thấy nên tìm tới bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý. Chế độ nghỉ cụ thể theo luật và theo công ty cần hỏi phòng nhân sự.
Báo sếp: bao nhiêu là đủ
Nhiều người ngại báo vì sợ bị xem là mang chuyện nhà vào công ty, rồi cố gắng như không có gì, cho tới khi công việc trục trặc và lúc đó mới giải thích. Báo sớm giúp sếp sắp xếp lại việc và hiểu nếu bạn chậm hơn bình thường. Báo muộn thì sếp chỉ thấy kết quả đi xuống mà không biết lý do.
Bạn không cần kể bệnh gì, chuyện gì, ai đúng ai sai. Ba thông tin là đủ: có chuyện gia đình ảnh hưởng tới công việc, thời gian dự kiến, và điều bạn cần. Ví dụ: "Anh ơi, mẹ em vừa nhập viện, em cần đi lại bệnh viện trong khoảng hai tuần tới. Em xin nghỉ hai ngày đầu tuần này, những ngày sau em vẫn làm nhưng xin về sớm một tiếng. Việc báo cáo tháng em sẽ bàn giao phần nhập liệu cho chị Linh."
Nếu không biết trước sẽ kéo dài bao lâu, nói thật là chưa biết và hẹn cập nhật: "Em sẽ báo lại anh vào thứ Sáu khi bác sĩ có kết luận." Người quản lý thường dễ thông cảm hơn với sự không chắc chắn được báo trước, so với những lần vắng mặt bất ngờ không lời giải thích.
Sắp lại công việc trong những tuần khó
Khi không còn đủ thời gian và sức như bình thường, cần chủ động chọn việc nào giữ, việc nào nhờ, việc nào lùi. Gợi ý cách làm:
- Liệt kê việc đang có và đánh dấu việc có hạn gần, việc chỉ mình làm được, việc người khác làm thay được.
- Bàn giao rõ ràng những việc người khác làm thay được: tài liệu ở đâu, tình trạng tới đâu, ai là đầu mối.
- Xin lùi những việc chưa gấp, nói với người giao việc kèm mốc mới.
- Giữ một kênh liên lạc rõ: những ngày nghỉ, nói với nhóm giờ nào bạn có thể xem tin nhắn, việc gì thì gọi.
- Đừng hứa quá sức: "Em vẫn làm được hết" nói ra lúc này thường dẫn tới việc làm dở dang.
Nếu công ty cho phép làm từ xa hay làm linh hoạt giờ, hỏi xem có áp dụng tạm thời được không. Nhiều người chăm người ốm thấy làm việc vài giờ ở nhà khi người bệnh ngủ dễ hơn là phải xin nghỉ cả ngày.
Ghi lại những ngày nghỉ, những việc đã bàn giao. Khi quay lại bình thường, bạn biết việc gì cần nhận lại và cảm ơn ai.
Chế độ nghỉ: hỏi đúng chỗ
Pháp luật lao động có quy định về nghỉ việc riêng, ví dụ khi có tang, kết hôn, và về nghỉ phép năm, nghỉ không hưởng lương theo thoả thuận. Số ngày, điều kiện và chế độ hưởng lương cụ thể cần đối chiếu với quy định hiện hành và nội quy, thoả ước của công ty. Bài viết không nêu con số vì quy định có thể thay đổi và mỗi trường hợp khác nhau.
Cách làm thực tế là hỏi phòng nhân sự một câu cụ thể: "Em có người thân ốm nặng cần chăm trong khoảng một tháng, em có những lựa chọn nghỉ nào: phép năm còn bao nhiêu ngày, nghỉ không lương thế nào, có làm từ xa được không?" Phòng nhân sự thường biết rõ các lựa chọn và thủ tục.
Nếu bản thân bạn ốm vì kiệt sức trong giai đoạn này, chế độ ốm đau theo bảo hiểm xã hội có thể áp dụng khi có giấy tờ y tế phù hợp; hỏi phòng nhân sự về thủ tục theo quy định hiện hành.
Ở chỗ làm khi đầu óc đang ở nhà
Ngồi ở bàn làm việc mà điện thoại cứ rung tin nhắn từ bệnh viện, đầu óc chạy về người thân, là trạng thái rất khó tập trung. Đừng cố ép mình làm như bình thường. Chọn những việc ít đòi hỏi suy nghĩ phức tạp cho những ngày này, để việc cần độ chính xác cao vào lúc bạn ổn định hơn, hoặc nhờ người kiểm tra lại.
Đặt giờ cố định để kiểm tra tin nhắn gia đình, ví dụ mỗi giờ một lần, trừ khi có cuộc gọi. Nói với người nhà: việc gấp thì gọi, việc thường thì nhắn. Cách này giúp bạn không phải nhìn điện thoại mỗi phút mà vẫn yên tâm không bỏ lỡ điều quan trọng.
Nếu đang ở chỗ làm mà nhận tin xấu, đừng cố ngồi lại hoàn thành việc. Báo ngắn cho sếp hoặc một đồng nghiệp gần nhất, giao lại việc đang dở bằng một hai câu, rồi đi. Không ai trách bạn vì rời đi lúc đó, và nếu có, đó không phải điều bạn cần bận tâm ngay lúc ấy.
Giữ nhịp tối thiểu cho chính mình
Ngủ là thứ cắt đầu tiên, nên giữ trước tiên. Khi thay nhau trực bệnh viện, chia ca với người nhà để mỗi người có ít nhất một giấc dài. Người kiệt sức vì thiếu ngủ dễ ốm, dễ sai sót cả ở chỗ làm lẫn khi chăm người bệnh.
Ăn đúng bữa, dù đơn giản. Mang theo đồ ăn nhẹ, chai nước. Nhiều người chăm người thân cả ngày mà quên ăn, đến tối mới nhận ra.
Nhận sự giúp đỡ. Đồng nghiệp hỏi có cần gì không, hãy nói một việc cụ thể: mua giúp bữa trưa, trông hộ việc một buổi chiều. Người ta muốn giúp nhưng thường không biết giúp gì.
Cho phép mình làm chậm hơn. Trong giai đoạn này, làm được phần cốt lõi là đủ. Tiêu chuẩn cao nhất có thể chờ.
Có một người để nói chuyện. Một người bạn, người thân, đồng nghiệp tin cậy, để không phải giữ mọi thứ một mình.
Đi làm lại sau khi nhà có tang
Quay lại chỗ làm sau tang người thân là một bước khó. Có người thấy công việc giúp mình có nhịp sinh hoạt, có người thấy mọi thứ trống rỗng, không tập trung được. Cả hai đều là phản ứng thường gặp. Nỗi buồn không theo lịch, có ngày bình thường, có ngày một chi tiết nhỏ cũng làm xúc động trở lại.
Nếu được, nói trước với sếp về những ngày đầu: có thể bạn cần làm việc nhẹ hơn, cần ra ngoài vài phút khi xúc động, cần nghỉ vào những ngày lễ cúng. Với đồng nghiệp, bạn chọn chia sẻ đến đâu cũng được. Một câu ngắn như "cảm ơn mọi người đã hỏi thăm, giờ mình muốn tập trung vào việc" giúp đặt ranh giới nhẹ nhàng nếu bạn chưa muốn nói thêm.
Nếu bạn là đồng nghiệp của người vừa có tang: một lời chia buồn ngắn, chân thành là đủ; giúp một việc cụ thể tốt hơn nhiều lời khuyên; không ép họ kể chuyện; không đánh giá họ "sao đi làm sớm thế" hay "sao vẫn buồn".
Khi chuyện gia đình kéo dài nhiều tháng
Chăm người thân bệnh mạn tính, bệnh nặng kéo dài, hay một cuộc khủng hoảng gia đình nhiều tháng là một hành trình dài. Ở giai đoạn này, giải pháp tạm như xin nghỉ vài ngày không còn đủ. Cần một sắp xếp bền hơn: lịch chia việc chăm sóc với các thành viên khác trong gia đình, hỏi công ty về chế độ làm việc linh hoạt dài hạn, tìm hiểu các dịch vụ hỗ trợ chăm sóc nếu có điều kiện.
Người chăm sóc lâu ngày có nguy cơ kiệt sức cao, vì vừa gánh công việc, vừa gánh việc chăm, vừa lo lắng. Những dấu hiệu như mệt không hồi phục, dễ cáu, mất hứng thú, ngủ kém là tín hiệu cần nghỉ và cần hỗ trợ. Chăm sóc chính mình không phải là ích kỷ; người chăm sóc ngã bệnh thì người được chăm cũng chịu thiệt.
Định kỳ, khoảng mỗi tháng, ngồi lại với sếp để cập nhật tình hình và điều chỉnh. Cách này tốt hơn để mọi thứ trôi rồi một ngày phải xin nghỉ đột ngột vì kiệt sức.
Khi nào nên gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý
Buồn, lo, mệt trong giai đoạn gia đình có chuyện là phản ứng tự nhiên. Nên tìm hỗ trợ chuyên môn khi:
- Buồn bã, trống rỗng nặng nề kéo dài nhiều tuần không nhẹ đi, hoặc ngày càng nặng hơn.
- Mất ngủ kéo dài, ăn uống kém, sụt cân rõ.
- Không làm được những việc cơ bản hằng ngày, kể cả việc ở nhà và ở chỗ làm.
- Cảm giác có lỗi, tự trách quá mức, hoặc dùng rượu bia, thuốc an thần để chịu đựng.
- Có ý nghĩ không muốn sống hay làm hại bản thân.
Bác sĩ chuyên khoa tâm thần và chuyên gia tâm lý có thể giúp đi qua giai đoạn mất mát hay căng thẳng kéo dài. Một số doanh nghiệp có chương trình hỗ trợ tâm lý cho nhân viên; hỏi phòng nhân sự. Nếu có ý nghĩ làm hại bản thân, cần tìm trợ giúp ngay: nói với người thân, tới cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi cấp cứu 115.
Câu hỏi thường gặp
Có nên kể với đồng nghiệp chuyện gia đình không?
Tuỳ bạn. Không có nghĩa vụ kể chi tiết. Nhiều người chọn nói với sếp và một hai đồng nghiệp thân, phần còn lại chỉ biết bạn có chuyện gia đình. Chia sẻ đến đâu là quyền của bạn, và bạn có thể thay đổi khi muốn.
Sếp không thông cảm khi xin nghỉ vì người nhà ốm thì làm sao?
Nói rõ những gì bạn đã sắp xếp để công việc không bị gián đoạn, và hỏi phòng nhân sự về các chế độ nghỉ theo quy định hiện hành và nội quy công ty. Nếu bị gây khó khăn trái quy định, tham khảo công đoàn cơ sở hoặc cơ quan quản lý lao động cấp tỉnh.
Đi làm có giúp quên nỗi buồn không?
Với một số người, công việc giúp có nhịp sinh hoạt và tạm rời khỏi nỗi buồn. Nhưng dùng công việc để né tránh hoàn toàn cảm xúc có thể làm nỗi buồn kéo dài hơn. Cho phép mình buồn ở những lúc riêng tư, và tìm người để chia sẻ.
Có nên làm từ xa trong thời gian chăm người ốm không?
Nếu công việc và công ty cho phép, làm từ xa giúp linh hoạt hơn. Nhưng chăm người ốm và làm việc cùng lúc rất dễ quá tải. Thống nhất với sếp giờ làm cụ thể và giữ một khoảng không làm việc để nghỉ.
Đồng nghiệp có tang, mình nên nói gì?
Một lời chia buồn ngắn như "em rất tiếc khi nghe tin, chị cần em giúp việc gì cứ nói nhé" là đủ. Tránh những câu như "rồi sẽ ổn thôi" hay so sánh với mất mát của mình. Giúp một việc cụ thể trong những ngày đầu họ quay lại thường được trân trọng.
Năng suất giảm trong giai đoạn này có bị đánh giá thấp không?
Có thể ảnh hưởng nếu sếp không biết lý do. Báo sớm, bàn giao rõ và tập trung vào phần cốt lõi giúp giảm ảnh hưởng. Khi đánh giá định kỳ, có thể nhắc lại bối cảnh một cách ngắn gọn.