Khi bị hỏi vì sao rời công ty cũ mà thật ra bạn bị cho nghỉ, cách an toàn nhất là nói thật bằng ba câu: chuyện gì đã xảy ra (ngắn, không đổ lỗi), bạn rút ra điều gì hoặc đã làm gì sau đó, và vì sao điều đó khiến bạn phù hợp với vị trí đang ứng tuyển. Cả đoạn nên gói trong khoảng 40 giây, sau đó dừng lại để người hỏi chủ động hỏi tiếp nếu muốn.
Không có cách nào làm chuyện bị cho nghỉ biến mất, và cũng không cần. Người tuyển gặp chuyện này thường xuyên; điều họ lo không phải là bạn từng bị cho nghỉ mà là bạn có giấu, có cay cú, có lặp lại lỗi cũ không. Bài này tách ba trường hợp hay gặp vì mỗi trường hợp nói một cách khác nhau, kèm câu nói mẫu và những câu nên tránh. Bài không bàn chuyện quyền lợi pháp lý khi bị cho nghỉ trái ý — phần đó nên hỏi luật sư hoặc cơ quan quản lý lao động.
Ba trường hợp khác nhau, ba cách nói khác nhau
Chữ "bị sa thải" trong đời thường được dùng cho nhiều chuyện rất khác nhau về bản chất. Trước khi soạn câu trả lời, xác định mình thuộc trường hợp nào:
| Trường hợp | Bản chất | Người tuyển lo điều gì | Trọng tâm câu trả lời |
|---|---|---|---|
| Cắt giảm, tái cơ cấu, đóng chi nhánh | Không do lỗi cá nhân | Gần như không lo, chỉ cần rõ ràng | Nói thẳng lý do khách quan, kết quả công việc trước đó |
| Không đạt thử việc hoặc không hợp vị trí | Không khớp giữa người và việc | Bạn có hợp việc này không | Điểm lệch cụ thể, vì sao việc mới khác |
| Bị cho nghỉ vì vi phạm hoặc sai sót | Có lỗi của bạn | Có lặp lại không, có trung thực không | Nhận lỗi ngắn gọn, đã sửa gì, bằng chứng đã khác |
Đừng gộp trường hợp ba thành trường hợp một. Nói "công ty cắt giảm" trong khi bạn bị cho nghỉ vì lỗi là khai sai, và chỉ cần một cuộc gọi kiểm tra tham chiếu là lộ. Khi đã lộ, người tuyển không còn nhìn vào lỗi cũ nữa mà nhìn vào việc bạn vừa nói dối họ.
Ngược lại, người bị cắt giảm thường tự làm khó mình bằng cách nói vòng vo như thể đó là lỗi. Cắt giảm thì cứ nói rõ là cắt giảm.
Trường hợp bị cắt giảm: nói thẳng, rồi chuyển sang kết quả công việc
Khi công ty thu hẹp, đóng một mảng kinh doanh hay cắt bớt người theo kế hoạch, câu trả lời chỉ cần thông tin. Nói một câu về lý do, một câu về quy mô (nếu biết), rồi chuyển ngay sang việc bạn đã làm được trước đó.
Mẫu cho nhân viên văn phòng: "Dạ đầu năm nay công ty đóng mảng bán lẻ ở khu vực miền Trung, cả bộ phận hỗ trợ bán hàng của em gồm sáu người đều nghỉ. Trong hai năm làm ở đó em phụ trách đối chiếu đơn hàng cho mười hai cửa hàng, giảm được số đơn bị giao sai nhờ lập bảng kiểm trước khi xuất. Em muốn tiếp tục làm đúng mảng vận hành bán hàng như vậy."
Mẫu cho công nhân: "Dạ xưởng may chỗ em làm giảm đơn hàng nên cho nghỉ bớt một chuyền, em nằm trong số đó. Em đứng máy may một kim ba năm, chưa bị trả hàng lần nào vì lỗi đường may. Em muốn tìm chỗ ổn định đơn hàng để làm lâu."
Nếu có giấy tờ cho thấy nghỉ do cắt giảm, giữ sẵn trong hồ sơ nhưng không cần chìa ra trừ khi được hỏi. Không nên than phiền về ban lãnh đạo cũ, dù quyết định cắt giảm có làm bạn bực. Người nghe sẽ hình dung bạn nói về họ y như vậy sau này.
Trường hợp không đạt thử việc hoặc không hợp vị trí
Đây là trường hợp dễ nói hơn người ta nghĩ, vì "không hợp" là chuyện của cả hai phía. Mấu chốt là chỉ ra đúng điểm lệch, không đổ hết cho công ty cũ, và cho thấy vì sao vị trí mới không có điểm lệch đó, hoặc bạn đã bù được.
Mẫu cho sinh viên mới ra trường: "Dạ công việc đầu tiên của em là nhân viên bán hàng qua điện thoại, chỉ tiêu tính theo số cuộc gọi mỗi ngày. Hết hai tháng thử việc em chưa đạt chỉ tiêu và công ty không ký tiếp. Em nhận ra mình làm tốt hơn khi được tư vấn kỹ từng khách hơn là gọi số lượng lớn. Vị trí chăm sóc khách hàng ở đây làm việc với khách đã mua, cần giải thích kỹ, nên em nghĩ hợp với cách làm của em hơn."
Mẫu cho người có kinh nghiệm: "Dạ em chuyển sang một công ty công nghệ ở vị trí điều phối dự án, nhưng công việc thực tế cần viết mã nhiều hơn mô tả ban đầu. Sau thử việc hai bên thống nhất không tiếp tục. Lần này em đọc kỹ mô tả và cũng muốn hỏi anh chị thêm về phần việc hằng ngày để chắc hai bên hiểu giống nhau."
Câu cuối trong mẫu thứ hai hữu ích ở chỗ biến một kinh nghiệm không vui thành lý do hỏi kỹ — điều người tuyển cũng muốn, vì họ không muốn tuyển xong lại mất người sau hai tháng.
Trường hợp bị cho nghỉ vì lỗi của mình
Đây là trường hợp khó nhất, và cũng là trường hợp mà sự trung thực có giá trị nhất. Người tuyển không chờ bạn kể chi tiết; họ cần ba thứ: bạn nhận phần lỗi của mình, lỗi đó không thuộc loại nghiêm trọng với vị trí mới (hoặc đã được khắc phục), và có bằng chứng bạn đã thay đổi.
Mẫu cho nhân viên kho: "Dạ em bị cho nghỉ vì để lệch số liệu tồn kho hai kỳ liền. Lúc đó em kiêm hai việc và không báo sớm với quản lý là không kịp kiểm. Đó là lỗi của em. Sau đó em đi học thêm một khoá kế toán kho ngắn hạn, và ở chỗ làm thời vụ gần đây em tự lập bảng đối chiếu cuối ca, ba tháng không lệch lần nào."
Mẫu cho nhân viên bán hàng bị cho nghỉ vì đi trễ nhiều lần: "Dạ em đi trễ nhiều lần trong một giai đoạn nhà có người ốm, em không trao đổi với cửa hàng trưởng mà cứ đi muộn, nên bị cho nghỉ. Giờ việc nhà đã ổn và em hiểu là có khó khăn thì phải báo trước để sắp ca. Em chọn ứng tuyển ca sáng ở đây vì sắp xếp được chắc chắn."
Có những lỗi mà nhiều nơi khó chấp nhận, chẳng hạn liên quan đến tiền bạc hay an toàn. Với các lỗi đó, nói dối không phải lối thoát — nên chọn vị trí ít rủi ro hơn với lỗi đã mắc, và dành thời gian xây lại bằng chứng làm việc tử tế ở chỗ mới.
Những câu nên tránh, dù đang bực đến đâu
Phần lớn ứng viên bị đánh rớt ở câu hỏi này không phải vì chuyện bị cho nghỉ mà vì cách họ kể. Những câu sau thường làm người nghe chùn lại:
- "Sếp cũ ghét em" hoặc "công ty đó chèn ép người mới" — dù có thể đúng, người nghe chỉ nghe được một phía và lo bạn hay đổ lỗi.
- "Em tự nghỉ" khi thật ra bị cho nghỉ — lộ ra qua tham chiếu là mất tin cậy hoàn toàn.
- Kể chi tiết diễn biến, ai nói gì, cuộc họp nào — càng dài càng giống đang tự bào chữa.
- "Em không có lỗi gì cả" với trường hợp rõ ràng có lỗi — người tuyển không cần bạn tự trách, nhưng cần thấy bạn nhìn ra phần của mình.
- Nói xấu đồng nghiệp cũ, nhắc tên người cụ thể.
- Hỏi ngược "sao anh chị hỏi chuyện đó" bằng giọng phòng thủ — câu hỏi này hoàn toàn chính đáng trong phỏng vấn.
Nếu bạn cảm thấy mình bị cho nghỉ trái quy định, đó là chuyện cần giải quyết với công ty cũ qua phòng nhân sự, công đoàn hoặc cơ quan quản lý lao động cấp tỉnh, theo quy định hiện hành. Buổi phỏng vấn mới không phải chỗ để kể vụ việc đó.
Khi người phỏng vấn hỏi dồn thêm
Sau ba câu của bạn, có người phỏng vấn sẽ hỏi tiếp, nhất là ở trường hợp có lỗi. Những câu hỏi tiếp hay gặp là "lúc đó quản lý của bạn nói gì", "nếu được làm lại bạn sẽ làm khác thế nào", "bạn có còn liên lạc với ai ở đó không". Không cần sợ những câu này: chúng cho thấy người hỏi đang cân nhắc thật, chứ không loại bạn ngay.
Với câu "nếu làm lại sẽ làm khác thế nào", trả lời bằng một hành động cụ thể chứ không phải lời hứa chung: "Nếu làm lại, ngay tuần đầu thấy mình không kịp kiểm cả hai kho, em sẽ báo quản lý và đề nghị tách bớt một phần việc, thay vì cố ôm rồi để sai." Với câu hỏi về người cũ, nếu có người sẵn lòng làm tham chiếu thì nói tên chức danh của họ, không cần đưa liên lạc ngay khi chưa được đề nghị.
Nếu bị hỏi một chi tiết bạn thấy quá riêng tư hoặc liên quan đến người khác, cứ nói nhẹ nhàng: "Phần đó liên quan đến đồng nghiệp khác nên em xin không kể chi tiết, còn phần của em thì em đã nói ở trên." Người phỏng vấn tử tế sẽ hiểu và chuyển sang chuyện khác.
Chuẩn bị trước: tham chiếu, giấy tờ và luyện nói ba câu
Trước khi đi phỏng vấn, xem lại bạn có giấy tờ gì từ chỗ cũ: quyết định chấm dứt hợp đồng, biên bản bàn giao, xác nhận thời gian làm việc. Những giấy này cho bạn biết chính xác lý do được ghi chính thức là gì, để lời bạn nói khớp với giấy. Nếu còn liên lạc tốt với một người quản lý hoặc đồng nghiệp ở đó, hỏi trước xem họ có sẵn lòng làm người tham chiếu không và họ sẽ nói gì.
Sau đó viết câu trả lời ba câu, nói thành tiếng cho đến khi bạn nói được mà giọng không chùng xuống hay gay gắt. Phần lớn người bị cho nghỉ nói chuyện này với giọng rất khác phần còn lại của buổi phỏng vấn, và người nghe nhận ra ngay. Luyện cho đến khi nó nghe như một sự kiện bình thường trong quá khứ.
Một mẹo nhỏ: chuẩn bị luôn câu chuyển hướng ở cuối. Sau ba câu, dừng một nhịp rồi nói "anh chị có muốn em kể thêm phần nào không ạ". Phần lớn người phỏng vấn sẽ chuyển sang câu khác, và bạn đã qua được câu khó nhất một cách gọn gàng.
Câu hỏi thường gặp
Có bắt buộc phải nói mình bị cho nghỉ nếu người phỏng vấn không hỏi?
Không cần tự nêu ra nếu không ai hỏi. Nhưng nếu được hỏi vì sao rời chỗ cũ, hoặc đơn ứng tuyển có câu hỏi trực tiếp, thì trả lời thật. Giấu khi được hỏi thẳng mới là điều làm hỏng niềm tin.
Nhà tuyển dụng có gọi về công ty cũ để kiểm tra không?
Nhiều nơi có kiểm tra tham chiếu, nhất là vòng cuối hoặc vị trí cần tin cậy như kế toán, thủ kho, quản lý. Cách làm khác nhau tuỳ công ty. Vì không biết trước họ có gọi hay không, an toàn nhất là để lời mình nói khớp với giấy tờ và với điều người cũ sẽ nói.
Bị cho nghỉ ngay trong tháng đầu thì có nên ghi vào hồ sơ không?
Đó là câu hỏi về cách trình bày hồ sơ xin việc, đã có các trang chuyên về hồ sơ phân tích kỹ. Về phía phỏng vấn, nếu được hỏi về khoảng thời gian đó thì kể ngắn, thật, như trường hợp không hợp vị trí ở trên.
Nói thật chuyện bị cho nghỉ có làm mình trượt luôn không?
Có thể có nơi loại vì lý do đó, nhất là với lỗi nghiêm trọng liên quan đến vị trí. Nhưng nhiều nơi khác đánh giá cao sự thẳng thắn kèm bằng chứng đã thay đổi. Nói dối có thể qua được vòng phỏng vấn nhưng rủi ro bị phát hiện về sau lớn hơn nhiều.
Bị cắt giảm cùng lúc với nhiều người, có nên nói số người bị cắt?
Nếu biết rõ thì nói một con số ngắn gọn giúp người nghe hiểu đây là quyết định chung của công ty. Không cần kể chi tiết nội bộ, không nêu tên người khác, và đừng đoán mò con số nếu không chắc.