Để qua thời gian thử việc, việc quan trọng nhất là biết ngay từ tuần đầu mình được đánh giá theo tiêu chí nào, ai đánh giá và đánh giá vào lúc nào. Sau đó chia thời gian thử việc thành ba chặng: học việc, làm độc lập, chứng minh kết quả; giữa kỳ chủ động xin một buổi nhận xét; và nếu thấy có nguy cơ không đạt thì nói ra sớm thay vì chờ đến ngày cuối.
Thử việc không phải kỳ thi một chiều. Công ty xem bạn có làm được việc không, còn bạn xem công việc, người quản lý và môi trường có hợp với mình không. Bài này viết từ phía người làm: những câu nên hỏi, những bằng chứng nên giữ, và cách xử lý ba kết cục có thể xảy ra. Phần quy định pháp lý về thời gian, tiền lương thử việc và cách kết thúc chỉ nhắc nguyên lý, chi tiết theo quy định hiện hành.
Thử việc là gì nhìn từ phía người làm
Về nguyên tắc, thử việc là khoảng thời gian hai bên thoả thuận để kiểm tra mức độ phù hợp trước khi ký hợp đồng chính thức. Thời gian thử việc tối đa, mức lương thử việc so với lương chính thức, và việc báo kết quả khi hết thời gian thử việc đều có khung trong luật lao động, áp dụng theo quy định hiện hành. Nếu có điều chưa rõ trong thoả thuận thử việc của mình, hỏi phòng nhân sự hoặc cơ quan quản lý lao động cấp tỉnh trước khi ký.
Nhìn từ phía người làm, thử việc có ba điểm dễ bị quên. Thứ nhất, người đánh giá bạn thường là người quản lý trực tiếp, không phải phòng nhân sự; phòng nhân sự lo thủ tục, còn ý kiến quyết định đến từ người giao việc hằng ngày. Thứ hai, tiêu chí đánh giá ít khi được viết ra đầy đủ, nhiều khi chỉ nằm trong đầu người quản lý. Thứ ba, ấn tượng hình thành rất sớm, thường trong hai ba tuần đầu, rồi các tuần sau chỉ củng cố hoặc sửa dần ấn tượng đó.
Ba điểm này dẫn tới một cách làm: hỏi tiêu chí sớm, cho người quản lý thấy tiến bộ thường xuyên bằng việc cụ thể, và không đợi buổi đánh giá cuối kỳ mới biết mình đang ở đâu.
Hỏi tiêu chí đánh giá ngay trong tuần đầu
Không cần hỏi một cách trang trọng. Chọn lúc người quản lý có năm phút, hỏi thẳng và ghi lại câu trả lời. Câu mẫu:
- “Trong thời gian thử việc, anh chị sẽ nhìn vào những việc gì để quyết định em có phù hợp không ạ?”
- “Đến cuối tháng đầu, anh chị mong em tự làm được những việc nào mà không cần kèm ạ?”
- “Có con số nào em cần đạt không ạ, ví dụ số đơn xử lý, số khách gọi lại, số báo cáo đúng hạn?”
- “Ngoài anh chị, còn ai sẽ góp ý về em không ạ? Em có nên hỏi thêm người đó không?”
- “Anh chị có muốn gặp em giữa kỳ để nhận xét không, hay em chủ động xin lịch ạ?”
Nếu câu trả lời mơ hồ kiểu “cứ làm tốt là được”, hỏi thêm một bước: “Anh chị cho em một ví dụ về người từng làm tốt vị trí này, họ làm gì khác ạ?” Câu hỏi về ví dụ thường kéo ra tiêu chí thật mà người quản lý chưa kịp nghĩ thành lời.
Ghi lại câu trả lời rồi gửi một tin nhắn tóm tắt ngắn: “Em ghi lại để làm theo: cuối tháng đầu em tự xử lý được đơn đổi trả, đúng hạn báo cáo ngày, và gọi lại khách trong ngày.” Tin nhắn này giúp hai bên có cùng một hình dung, và là thứ để soát lại khi đến kỳ đánh giá.
Những tiêu chí hay gặp và bằng chứng nên giữ
Mỗi vị trí có tiêu chí riêng, nhưng phần lớn quy về vài nhóm dưới đây. Cột cuối là thứ bạn nên tự lưu lại trong thời gian thử việc, không để khoe mà để khi được hỏi thì có cái để nói:
| Nhóm tiêu chí | Người quản lý nhìn vào đâu | Bằng chứng nên tự lưu |
|---|---|---|
| Kết quả công việc | Việc giao có xong không, có đúng yêu cầu không | Danh sách việc đã làm theo tuần, số lượng, việc nào được khen hoặc không phải sửa |
| Độ tin cậy | Đúng hạn, báo trước khi trễ, giữ lời | Những lần báo trước tiến độ hoặc báo trễ sớm, kèm cách xử lý |
| Khả năng học | Có lặp lại lỗi cũ không, có tự làm được nhanh dần không | Ghi chép quy trình, những việc tháng trước phải hỏi nay tự làm |
| Phối hợp | Đồng nghiệp có muốn làm cùng không | Những việc đã hỗ trợ người khác, lời cảm ơn nếu có |
| Tuân thủ | Giờ giấc, quy định, bảo mật | Không có bằng chứng riêng; đơn giản là không để xảy ra vấn đề |
Bằng chứng tốt nhất là danh sách việc theo tuần, ghi ngắn mỗi chiều thứ Sáu. Khi người quản lý hỏi “thời gian qua em làm được gì”, bạn không phải nhớ lại trong lúc căng thẳng.
Chia thời gian thử việc thành ba chặng
Dù thời gian thử việc dài ngắn thế nào, chia làm ba chặng gần bằng nhau giúp bạn biết lúc nào nên tập trung vào điều gì:
- Chặng học việc, khoảng một phần ba đầu: mục tiêu là hiểu quy trình và làm đúng những việc nhỏ có người kèm. Hỏi nhiều, ghi chép đủ, xin xem mẫu trước khi làm. Đừng vội đề xuất thay đổi.
- Chặng làm độc lập, một phần ba giữa: tự làm những việc đã học mà không cần kèm, chỉ hỏi khi gặp tình huống mới. Đây là lúc người quản lý để ý xem bạn có lặp lỗi cũ không và có báo tiến độ chủ động không.
- Chặng chứng minh kết quả, một phần ba cuối: nhận thêm một việc khó hơn một chút hoặc một phần việc trọn vẹn, làm xong và báo kết quả bằng con số hoặc sản phẩm cụ thể. Chặng này cũng là lúc soát lại các tiêu chí đã hỏi ở tuần đầu.
- Giữa chặng hai, xin buổi nhận xét giữa kỳ (xem mục dưới).
- Một tuần trước khi hết thời gian thử việc, gửi người quản lý bản tóm tắt ngắn những gì đã làm, đối chiếu với tiêu chí đã thống nhất.
Người hay gặp khó là người dồn sức vào chặng cuối, vì ấn tượng đã hình thành từ trước. Chặng đầu tưởng ít quan trọng nhưng lại là lúc người quản lý quyết định có nên đầu tư thời gian kèm bạn hay không.
Xin buổi nhận xét giữa kỳ
Nhiều người quản lý không tự hẹn buổi nhận xét giữa kỳ, không phải vì không quan tâm mà vì bận. Bạn chủ động xin là hợp lý. Tin nhắn mẫu: “Anh ơi, em đã làm được hơn một tháng, anh cho em xin mười lăm phút trong tuần này để nghe anh nhận xét về những gì em đã làm và những điểm em cần sửa trước khi hết thử việc ạ.”
Trong buổi gặp, mở đầu bằng hai ba câu tóm tắt việc đã làm, rồi hỏi hai câu chính: “Việc gì em đang làm tốt, anh muốn em giữ?” và “Việc gì em cần thay đổi trong thời gian còn lại để đạt yêu cầu?” Câu thứ hai quan trọng hơn. Nếu nhận được câu trả lời chung chung, xin một ví dụ cụ thể: “Anh nhớ lần nào em làm chưa ổn không ạ, để em hiểu rõ hơn.”
Khi nghe góp ý, đừng giải thích ngay. Ghi lại, hỏi thêm cho rõ, rồi nói cách mình sẽ sửa. Cuối buổi, gửi tin nhắn tóm tắt hai ba điểm cần sửa và hẹn soát lại sau hai tuần. Đây là bằng chứng bạn nghe và hành động, thứ mà người quản lý nhớ khi viết nhận xét cuối kỳ.
Khi thấy có nguy cơ không đạt
Nhận ra dấu hiệu sớm. Việc giao ngày càng ít, bị sửa nhiều lần cùng một loại lỗi, người quản lý tránh trao đổi, hoặc được nhắc cùng một điểm hai ba lần. Một dấu hiệu chưa nói lên điều gì; nhiều dấu hiệu cùng lúc thì nên hỏi thẳng.
Hỏi thẳng, bình tĩnh. “Em cảm thấy mình chưa đạt kỳ vọng ở mảng xử lý đơn. Anh nói thật giúp em là em đang ở đâu, và em cần làm gì trong ba tuần còn lại ạ?” Hỏi thẳng không làm tình hình tệ hơn; nó cho bạn cơ hội sửa khi vẫn còn thời gian.
Đề xuất kế hoạch sửa cụ thể. Đưa ra hai ba việc cụ thể bạn sẽ làm khác, kèm cách để người quản lý thấy được tiến bộ, ví dụ tự kiểm theo danh sách trước khi gửi và báo số lỗi mỗi tuần.
Nhìn cả phía mình. Đôi khi không đạt là vì công việc thật sự không hợp, không phải vì bạn kém. Nếu sau khi cố gắng mà vẫn thấy không hợp, việc chia tay rõ ràng ở cuối thử việc có khi tốt cho cả hai bên hơn là ở lại trong một vị trí không phù hợp.
Ba kết cục và việc nên làm với từng kết cục
Đạt. Hỏi rõ ngày ký hợp đồng chính thức, mức lương và chế độ áp dụng từ khi nào, và đọc kỹ hợp đồng trước khi ký. Xin người quản lý một buổi ngắn bàn mục tiêu cho ba tháng tiếp theo, để nhịp nhận xét không dừng lại sau thử việc.
Đề nghị kéo dài. Hỏi lý do cụ thể, tiêu chí phải đạt trong thời gian kéo dài, và việc kéo dài được ghi nhận bằng văn bản thế nào. Việc kéo dài hay thử việc lại cũng có giới hạn theo quy định hiện hành; nếu thấy chưa rõ, hỏi phòng nhân sự.
Không đạt. Xin nhận xét cụ thể để biết điều cần cải thiện ở công việc tiếp theo, hỏi rõ các khoản còn nhận và giấy tờ cần nhận lại. Giữ thái độ bình tĩnh khi chia tay; người quản lý cũ có khi là người được hỏi thăm khi bạn ứng tuyển chỗ khác. Muốn xem tin tuyển dụng theo ngành và khu vực để bắt đầu lại, có thể tham khảo mangvieclam.com.
Câu hỏi thường gặp
Có nên hỏi lương chính thức ngay trong thời gian thử việc không?
Mức lương chính thức nên được ghi rõ từ lúc nhận lời mời hoặc trong thoả thuận thử việc. Nếu chưa rõ, hỏi phòng nhân sự ngay từ đầu là hợp lý. Trong thời gian thử việc, tập trung vào công việc; khi được thông báo đạt thì đối chiếu lại với thoả thuận ban đầu.
Thử việc có được nghỉ phép không?
Tuỳ quy định của công ty và theo quy định hiện hành. Nếu có việc riêng, xin nghỉ sớm, nói rõ lý do và thời gian, sắp xếp công việc trước khi nghỉ. Hỏi phòng nhân sự cách tính ngày nghỉ trong thời gian thử việc để không bị bất ngờ.
Người quản lý thay đổi giữa chừng thì sao?
Gặp người quản lý mới sớm, tóm tắt những gì đã làm và tiêu chí đã thống nhất với người cũ, gửi lại tin nhắn tóm tắt đó. Hỏi xem người mới có muốn điều chỉnh gì không. Đừng giả định người mới biết hết những gì bạn đã trao đổi với người trước.
Có nên làm thêm giờ để chắc chắn qua thử việc không?
Làm thêm khi có việc cần xong là bình thường, nhưng làm thêm thường xuyên để thể hiện thì không bền và không phải tiêu chí người quản lý tìm. Đúng hạn, đúng yêu cầu và báo tiến độ rõ ràng có giá trị hơn số giờ ngồi lại.
Nếu thấy công việc không hợp thì có nên nghỉ trước khi hết thử việc không?
Nói chuyện với người quản lý trước, nêu cụ thể điều không hợp, có thể có cách điều chỉnh. Nếu vẫn quyết định nghỉ, báo theo đúng thoả thuận và quy định hiện hành, bàn giao việc đang làm, giữ cách chia tay đàng hoàng.
Kết quả thử việc có được báo bằng văn bản không?
Việc báo kết quả thử việc có quy định riêng trong luật lao động, áp dụng theo quy định hiện hành. Dù được báo miệng, nên xin xác nhận bằng email hoặc văn bản, nhất là khi kết quả là kéo dài hoặc không đạt, để rõ ràng về các khoản liên quan.